Q1.ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य प्रथमसूक्तस्य देवताऽस्ति
- Aविष्णुः
- Bवरुणः
- Cअग्निः
- Dइन्द्रः
Show answer
Concept: Rigveda 1.1 is addressed to Agni: agnimīḷe purohitaṃ… (seer Madhuchchhandas Vaishvamitra).
- Agni opens the Rigveda as the divine priest (purohita) carrying offerings to the gods.
- Indra has the most hymns (~250), but the very first hymn is to Agni.
Short trick: Ved begins with fire: “agnimīḷe” = first word of the Rigveda.
अवधारणा: ऋग्वेद 1.1 अग्नि-सूक्त है – “अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्” (ऋषि – मधुच्छन्दा वैश्वामित्र)।
- अग्नि यज्ञ का पुरोहित है जो देवों तक हवि पहुँचाता है।
- सर्वाधिक सूक्त इन्द्र के हैं, पर प्रथम सूक्त अग्नि का है।
याद रखें: “अग्निमीळे” – ऋग्वेद का पहला शब्द।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRigveda – first hymnUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q2.येनेदं भूतं भुवनं भविष्यत् परिगृहीतममृतेन सर्वम्–इति मन्त्रांशः अस्ति
- Aयजुर्वेदीयशिवसङ्कल्पसूक्तस्य
- Bऋग्वेदीयवरुणसूक्तस्य
- Cअथर्ववेदीयपृथिवीसूक्तस्य
- Dऋग्वेदीयविष्णुसूक्तस्य
Show answer
Concept: This is the 4th mantra of the Shivasankalpa Sukta (Shukla Yajurveda 34.1–6), describing the immortal mind (manas).
- Full line: yenedaṃ bhūtaṃ bhuvanaṃ bhaviṣyat parigṛhītam amṛtena sarvam… tan me manaḥ śivasaṅkalpam astu.
- The mind, being immortal, grasps past, present and future – hence the refrain “may my mind be of auspicious resolve”.
Short trick: Every Shivasankalpa mantra ends with “tan me manaḥ śivasaṅkalpam astu”.
अवधारणा: यह शिवसङ्कल्पसूक्त (शुक्लयजुर्वेद 34.1–6) का चतुर्थ मन्त्र है, जिसमें अमृत मन की महिमा है।
- पूर्ण मन्त्र – “येनेदं भूतं भुवनं भविष्यत् परिगृहीतममृतेन सर्वम्। येन यज्ञस्तायते सप्तहोता तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु॥”
- मन भूत, वर्तमान, भविष्य सबको ग्रहण करता है।
याद रखें: प्रत्येक मन्त्र का अन्त – “तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु”।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritShivasankalpa SuktaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q3.निरुक्ते को विधिः प्रयुज्यते –
- Aव्युत्पत्तिः
- Bवर्णोत्पत्तिः
- Cसन्धिः
- Dनिर्वचनम्
Show answer
Concept: Yaska’s Nirukta explains Vedic words by nirvachana (semantic-etymological derivation).
- Nirukta = “nis + vac”: explaining a word by tracing it to a root whose meaning fits.
- Yaska: “artha-nityaḥ parīkṣeta” – derivation must follow the meaning; grammar (vyutpatti) is secondary.
- Varnotpatti belongs to Shiksha; sandhi to grammar.
Short trick: Nirukta ↔ Nirvachana (both from nis + vac).
अवधारणा: यास्क का निरुक्त वैदिक शब्दों की व्याख्या निर्वचन-पद्धति से करता है।
- “निःशेषेण उच्यते इति निरुक्तम्” – अर्थ के अनुसार धातु खोजकर शब्द समझाना निर्वचन है।
- यास्क – “अर्थनित्यः परीक्षेत”।
- वर्णोत्पत्ति शिक्षा का और सन्धि व्याकरण का विषय है।
याद रखें: निरुक्त = निर्वचन-शास्त्र।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta – methodUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q4.नासदीयसूक्तं ऋग्वेदस्य कस्मिन् मण्डले विद्यते ?
- Aपञ्चमे
- Bसप्तमे
- Cअष्टमे
- Dदशमे
Show answer
Concept: The Nasadiya (creation) hymn is Rigveda 10.129.
- It begins “nāsad āsīn no sad āsīt tadānīm”.
- Most philosophical hymns (Purusha 10.90, Hiranyagarbha 10.121, Nasadiya 10.129, Vak 10.125) are in the 10th mandala.
Short trick: Philosophy = 10th mandala.
अवधारणा: नासदीयसूक्त (सृष्टि-सूक्त) ऋग्वेद 10.129 है।
- आरम्भ – “नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम्”।
- दार्शनिक सूक्त – पुरुष (10.90), हिरण्यगर्भ (10.121), वाक् (10.125), नासदीय (10.129) – सभी दशम मण्डल में।
याद रखें: दार्शनिक सूक्त = दशम मण्डल।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNasadiya SuktaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q5.निरुक्तस्य आधारभूतो वैदिक ग्रन्थो वर्तते
- Aशिक्षा
- Bप्रातिशाख्यम्
- Cनिघण्टुः
- Dसंहिता
Show answer
Concept: Yaska’s Nirukta is a commentary on the Nighantu, a glossary of Vedic words.
- Nighantu has 5 chapters: Naighantuka (1–3), Naigama (4), Daivata (5).
- Nirukta’s 12 (+2 parishishta) chapters explain these words in the same order.
Short trick: Nighantu = word-list; Nirukta = its explanation.
अवधारणा: यास्ककृत निरुक्त वैदिक शब्द-कोश निघण्टु की व्याख्या है।
- निघण्टु के 5 अध्याय – नैघण्टुक (1–3), नैगम (4), दैवत (5)।
- निरुक्त (12 + 2 परिशिष्ट अध्याय) इन्हीं शब्दों का निर्वचन करता है।
याद रखें: निघण्टु = सूची, निरुक्त = भाष्य।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta and NighantuUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q6.एतेषु किं समुचितम् उत्तरम् ?
- Aअग्निः स्वर्गस्थानीयः
- Bवृहस्पतिः द्युस्थानीयः
- Cविष्णुः पृथिवीस्थानीयः
- Dरुद्रः अन्तरिक्षस्थानीयः
Show answer
Concept: Yaska divides deities into three regions: earth (Agni), mid-air (Indra/Vayu) and sky (Surya).
- Agni – pṛthivīsthāna (A wrong).
- Brihaspati and Rudra – madhyamasthāna/antariksha (Nirukta ch. 10), so B wrong and D right.
- Vishnu – dyusthāna (Nirukta ch. 12), so C wrong.
Short trick: “Agni–earth, Indra/Vayu/Rudra–air, Surya/Vishnu–sky”.
अवधारणा: यास्क – “तिस्र एव देवताः… अग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो द्युस्थानः”।
- अग्नि पृथिवीस्थानीय है (A अशुद्ध)।
- बृहस्पति व रुद्र मध्यम/अन्तरिक्षस्थानीय (निरुक्त अध्याय 10) – अतः D शुद्ध।
- विष्णु द्युस्थानीय (अध्याय 12) – C अशुद्ध।
याद रखें: पृथिवी – अग्नि; अन्तरिक्ष – इन्द्र, वायु, रुद्र; द्यु – सूर्य, विष्णु।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritYaska’s classification of deitiesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q7.शुक्लयजुर्वेदस्य कस्मिन्नध्याये शिवसङ्कल्पसूक्तमस्ति ?
- Aएकत्रिंशे
- Bद्वात्रिंशे
- Cत्रयस्त्रिंशे
- Dचतुस्त्रिंशे
Show answer
Concept: Shivasankalpa Sukta = Vajasaneyi (Shukla Yajurveda) Samhita 34.1–6.
- Ch. 31 holds the Purusha Sukta; ch. 32 opens with “tad evāgnis…”; ch. 40 is the Ishopanishad.
- So the answer is the 34th chapter.
Short trick: 31 Purusha, 34 Shivasankalpa, 40 Isha.
अवधारणा: शिवसङ्कल्पसूक्त – वाजसनेयि (शुक्लयजुर्वेद) संहिता 34.1–6।
- अध्याय 31 में पुरुषसूक्त, अध्याय 40 ईशोपनिषद्।
- अतः चतुस्त्रिंश अध्याय।
याद रखें: 31 – पुरुष, 34 – शिवसङ्कल्प, 40 – ईश।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritShivasankalpa SuktaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q8.तैत्तिरीयोपनिषत् केन वेदेन सम्बद्धा ?
- Aशुक्लयजुर्वेदेन
- Bकृष्णयजुर्वेदेन
- Cसामवेदेन
- Dऋग्वेदेन
Show answer
Concept: Taittiriya Upanishad is part of the Taittiriya Aranyaka (7–9) of the Krishna Yajurveda.
- Krishna YV Upanishads: Taittiriya, Katha, Shvetashvatara, Maitrayani.
- Shukla YV: Isha, Brihadaranyaka; Samaveda: Chhandogya, Kena; Rigveda: Aitareya, Kaushitaki.
Short trick: Taittiriya – Krishna YV (Taittiriya shakha).
अवधारणा: तैत्तिरीयोपनिषद् कृष्णयजुर्वेद के तैत्तिरीय आरण्यक (7–9 प्रपाठक) का भाग है।
- कृष्णयजुर्वेद – तैत्तिरीय, कठ, श्वेताश्वतर, मैत्रायणी।
- शुक्लयजुर्वेद – ईश, बृहदारण्यक; सामवेद – छान्दोग्य, केन; ऋग्वेद – ऐतरेय, कौषीतकि।
याद रखें: तैत्तिरीय शाखा = कृष्णयजुर्वेद।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritUpanishads and VedasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q9.‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्’ इति कथनमस्ति
- Aजैकोबीमहोदयस्य
- Bपाराशरस्य
- Cवशिष्ठस्य
- Dमनोः
Show answer
Concept: Manusmriti 2.6: vedo ’khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām, ācāraś caiva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca.
- Manu lists Veda, Smriti, conduct of the good and self-satisfaction as sources of dharma.
- Manu 2.12 condenses them as the four “sākṣāl lakṣaṇa” of dharma.
Short trick: Manu 2.6 – Veda is the root of all dharma.
अवधारणा: मनुस्मृति 2.6 – “वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्। आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च॥”
- धर्म के स्रोत – वेद, स्मृति, सदाचार, आत्मतुष्टि।
- मनु 2.12 में इन्हें धर्म के चार साक्षात् लक्षण कहा गया।
याद रखें: मनु – वेद धर्म का मूल।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSources of DharmaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q10.अधोलिखितेषु समुचितवचनानि चिनुत
I. ऋग्वेदस्य दशममण्डले पवमानदेवः प्राधान्येन स्तूयते ।
II. पुरूरवसः उर्वश्या सह संवादः ऋग्वेदस्य दशममण्डले लभ्यते ।
III. यजुर्वेदस्य ब्रह्मवेद इति नामान्तरम् ।
IV. वामदेवर्षिः चतुर्थमण्डलस्य ऋषिर्वर्तते ऋग्वेदे ।
- AI, II, III
- BII, III, IV
- CI, II, IV
- DI, III, IV
Show answer
Concept: Only statements II and IV are correct, and no option gives exactly “II, IV”.
- I is false: Soma Pavamana is praised in the 9th mandala (all 114 hymns), not the 10th.
- II is true: Pururavas–Urvashi dialogue is RV 10.95.
- III is false: “Brahmaveda” is the name of the Atharvaveda (Gopatha Brahmana), not the Yajurveda.
- IV is true: Vamadeva Gautama is the seer of the 4th mandala. Every option contains a false statement, so the question has no correct answer.
Short trick: 9th = Soma Pavamana; Brahmaveda = Atharvaveda.
अवधारणा: केवल II और IV कथन शुद्ध हैं; “II, IV” कोई विकल्प नहीं है।
- I अशुद्ध – सोम पवमान की स्तुति नवम मण्डल में है, दशम में नहीं।
- II शुद्ध – पुरूरवा-उर्वशी संवाद ऋग्वेद 10.95।
- III अशुद्ध – “ब्रह्मवेद” अथर्ववेद का नामान्तर है (गोपथ ब्राह्मण)।
- IV शुद्ध – वामदेव गौतम चतुर्थ मण्डल के ऋषि हैं। प्रत्येक विकल्प में कोई अशुद्ध कथन है, अतः कोई विकल्प सही नहीं।
याद रखें: नवम मण्डल = पवमान सोम; ब्रह्मवेद = अथर्ववेद।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRigveda – factsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q11.यास्कमते मेघप्रतीको वर्तते
- Aवृत्रः
- Bयक्षः
- Cपणिः
- Dयमः
Show answer
Concept: Nirukta 2.16: tat ko vṛtraḥ? megha iti nairuktāḥ, tvāṣṭro ’sura ityaitihāsikāḥ.
- For the etymologists Vritra is the cloud that withholds water; Indra’s slaying it = rain.
- Historians (aitihāsikas) take him as Tvashtri’s demon son.
Short trick: Indra–Vritra fight = thunder-storm releasing rain.
अवधारणा: निरुक्त 2.16 – “तत्को वृत्रः? मेघ इति नैरुक्ताः, त्वाष्ट्रोऽसुर इत्यैतिहासिकाः।”
- नैरुक्तों के मत में वृत्र जल रोकने वाला मेघ है; इन्द्र द्वारा वध = वर्षा।
- ऐतिहासिक उसे त्वष्टा-पुत्र असुर मानते हैं।
याद रखें: इन्द्र-वृत्र युद्ध = मेघ से वर्षा।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta – VritraUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q12.‘वर्णस्वराद्युच्चारणप्रकारो यत्रोपदिश्यते सा शिक्षा’ उक्तिरियं कुत्रोल्लिखिता लभ्यते ?
- Aसायणकृत–ऋग्वेदभाष्य भूमिकायाम्
- Bपाणिनीयशिक्षायाम्
- Cतैत्तिरीयोपनिषदि
- Dनिरुक्ते
Show answer
Concept: This definition of Shiksha is from Sayana’s introduction (Upodghata) to his Rigveda-bhashya, where he defines all six Vedangas.
- Taittiriya Upanishad (Shikshavalli) only lists the six topics: varṇa, svara, mātrā, bala, sāma, santāna – it doesn’t give this sentence.
- Paniniya Shiksha and Nirukta do not contain this definition.
Short trick: “Yatra upadiśyate” style definitions = Sayana’s Bhumika.
अवधारणा: शिक्षा का यह लक्षण सायणाचार्य की ऋग्वेदभाष्य-भूमिका (उपोद्घात) में है, जहाँ छहों वेदाङ्गों के लक्षण दिए गए हैं।
- तैत्तिरीयोपनिषद् (शिक्षावल्ली) में केवल “वर्णः स्वरः मात्रा बलम् साम सन्तानः” – छह विषय गिनाए गए हैं।
- पाणिनीयशिक्षा व निरुक्त में यह वाक्य नहीं है।
याद रखें: वेदाङ्ग-लक्षण = सायण-भूमिका।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedanga – ShikshaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q13.‘रोदसी’ पदार्थस्य कोऽर्थः
- Aमरुतः
- Bद्यावापृथिवी
- Cरुद्रः
- Dजलम्
Show answer
Concept: Rodasī (dual) = heaven and earth together (dyāvāpṛthivī).
- Nighantu 3.30 lists rodasī among the names of dyāvāpṛthivī.
- Maruts, Rudra and water are different words (marutaḥ, rudraḥ, āpaḥ).
Short trick: Rodasī is always dual – the two worlds.
अवधारणा: रोदसी (द्विवचन) = द्यौ और पृथिवी, अर्थात् द्यावापृथिवी।
- निघण्टु 3.30 में द्यावापृथिवी के नामों में ‘रोदसी’ है।
- मरुत्, रुद्र, जल – भिन्न अर्थ।
याद रखें: रोदसी सदा द्विवचन – दो लोक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedic vocabularyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q14.न्यायसूत्रग्रन्थस्य प्रणेता कः ?
- Aवात्स्यायनः
- Bगौतमः
- Cदिङ्नागः
- Dउद्योतकरः
Show answer
Concept: Nyaya Sutra was composed by Gautama (Akshapada).
- Vatsyayana wrote the Nyaya-bhashya on it; Uddyotakara the Nyaya-varttika.
- Dignaga was a Buddhist logician who criticised Nyaya.
Short trick: Sutra – Gautama → Bhashya – Vatsyayana → Varttika – Uddyotakara.
अवधारणा: न्यायसूत्र के प्रणेता गौतम (अक्षपाद) हैं।
- वात्स्यायन – न्यायभाष्य; उद्योतकर – न्यायवार्त्तिक।
- दिङ्नाग बौद्ध नैयायिक थे।
याद रखें: सूत्र-गौतम, भाष्य-वात्स्यायन, वार्त्तिक-उद्योतकर।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNyaya literatureUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q15.‘सूक्ष्मशरीराणि……..’ इत्यत्र रिक्तस्थाने किमेतत् समुचितम् ?
- Aनवदशावयवानि
- Bअष्टादशावयवानि
- Cएकादशावयवानि
- Dसप्तदशावयवानि
Show answer
Concept: Vedantasara: sūkṣmaśarīrāṇi saptadaśāvayavāni liṅgaśarīrāṇi.
- 17 parts = 5 jnanendriyas + 5 karmendriyas + 5 pranas + buddhi + manas.
- (Sankhya counts 18 elements in the linga-sharira, but the quoted sentence is Vedantasara’s.)
Short trick: 5 + 5 + 5 + 2 = 17.
अवधारणा: वेदान्तसार – “सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिङ्गशरीराणि।”
- 17 अवयव = 5 ज्ञानेन्द्रिय + 5 कर्मेन्द्रिय + 5 प्राण + बुद्धि + मन।
- (सांख्य में लिङ्गशरीर 18 तत्त्वों का माना गया है, पर यह वाक्य वेदान्तसार का है।)
याद रखें: 5+5+5+2 = 17।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedantasara – subtle bodyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
- Aगुरुः
- Bचञ्चलः
- Cलघुः
- Dदीर्घः
Show answer
Concept: Sankhya Karika 13: sattvaṃ laghu prakāśakam iṣṭam, upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ, guru varaṇakam eva tamaḥ.
- Sattva – light and illuminating; Rajas – stimulating and mobile (chala); Tamas – heavy and enveloping.
- So “laghu” belongs to sattva.
Short trick: Sattva light, Rajas restless, Tamas heavy.
अवधारणा: सांख्यकारिका 13 – “सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः। गुरु वरणकमेव तमः…”
- सत्त्व – लघु, प्रकाशक; रजस् – चल; तमस् – गुरु, आवरक।
- अतः ‘लघु’ सत्त्व का धर्म है।
याद रखें: सत्त्व-लघु, रज-चल, तम-गुरु।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSankhya – gunasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
- Aविकल्पः
- Bविपर्ययः
- Cस्मृतिः
- Dविक्षिप्तिः
Show answer
Concept: Yoga Sutra 1.6: pramāṇa-viparyaya-vikalpa-nidrā-smṛtayaḥ – the five vrittis.
- Vikalpa, viparyaya and smriti are vrittis.
- “Vikshipta” is a state (bhumi) of mind, not a vritti.
Short trick: Five vrittis: Pramana, Viparyaya, Vikalpa, Nidra, Smriti.
अवधारणा: योगसूत्र 1.6 – “प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः” – पाँच वृत्तियाँ।
- विकल्प, विपर्यय, स्मृति वृत्तियाँ हैं।
- विक्षिप्त चित्त की भूमि है, वृत्ति नहीं।
याद रखें: प्र-वि-वि-नि-स्मृ – पाँच वृत्तियाँ।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritYoga – vrittisUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q18.अनुबन्धचतुष्टये मुख्यः प्रमेयोऽस्ति
- Aअधिकारी
- Bविषयः
- Cसम्बन्धः
- Dप्रयोजनम्
Show answer
Concept: Four anubandhas: adhikari, vishaya, sambandha, prayojana.
- Vedantasara: viṣayo jīvabrahmaikyaṃ śuddhacaitanyaṃ prameyam – the vishaya is what is to be known (prameya).
- Adhikari is the knower, sambandha the link, prayojana the fruit.
Short trick: Prameya = what is known = Vishaya.
अवधारणा: चार अनुबन्ध – अधिकारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन।
- वेदान्तसार – “विषयो जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम्”।
- अधिकारी जानने वाला, सम्बन्ध योग, प्रयोजन फल है; प्रमेय तो विषय ही है।
याद रखें: प्रमेय = विषय।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedantasara – anubandhaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q19.यदा सविकल्पकानन्तरं हानोपादानोपेक्षाबुद्धयो जायन्ते तदा करणं भवति
- Aनिर्विकल्पकं ज्ञानम्
- Bपरामर्शकं ज्ञानम्
- Cअवान्तरव्यापारः
- Dइन्द्रियार्थसन्निकर्षः
Show answer
Concept: Tarkabhasha gives three cases of the instrument (karana) of perception.
- (1) Nirvikalpaka as result → indriya is karana. (2) Savikalpaka as result → sannikarsha is karana.
- (3) When hana-upadana-upeksha buddhi arise after savikalpaka → nirvikalpakaṃ jñānaṃ karaṇam, savikalpakam avāntaravyāpāraḥ, hānādibuddhayaḥ phalam.
Short trick: Third case: knowledge itself (nirvikalpaka) is the karana.
अवधारणा: तर्कभाषा में प्रत्यक्ष के करण की तीन स्थितियाँ हैं।
- (1) निर्विकल्पक फल हो तो इन्द्रिय करण; (2) सविकल्पक फल हो तो सन्निकर्ष करण।
- (3) “यदा सविकल्पकानन्तरं हानोपादानोपेक्षाबुद्धयो जायन्ते तदा निर्विकल्पकं ज्ञानं करणम्, सविकल्पकमवान्तरव्यापारः, हानादिबुद्धयः फलम्।”
याद रखें: तीसरी स्थिति – ज्ञान (निर्विकल्पक) करण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritTarkabhasha – karana of pratyakshaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q20.जैनदर्शने प्रत्यक्षज्ञानं कियत्प्रकारकं भवति ?
- Aएकम्
- Bद्वे
- Cत्रीणि
- Dचत्वारि
Show answer
Concept: Jainism has five kinds of knowledge: mati, shruta, avadhi, manahparyaya, kevala.
- Mati and shruta are paroksha (through senses/mind); avadhi, manahparyaya and kevala are pratyaksha (direct to the soul) – Tattvartha Sutra 1.11–12.
- So pratyaksha jnana is three-fold.
Short trick: Last three of the five = pratyaksha.
अवधारणा: जैनदर्शन में पाँच ज्ञान – मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय, केवल।
- मति व श्रुत परोक्ष; अवधि, मनःपर्यय, केवल प्रत्यक्ष (तत्त्वार्थसूत्र 1.11–12)।
- अतः प्रत्यक्ष ज्ञान त्रिविध है।
याद रखें: पाँच में अन्तिम तीन – प्रत्यक्ष।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritJain epistemologyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1