Q21.तन्तुरूपं पटरूपस्य कीदृशं कारणम् अस्ति
- Aसमवायिकारणम्
- Bअसमवायिकारणम्
- Cनिमित्तकारणम्
- Dउपादानकारणम्
Show answer
Concept: Note: the question asks about the colour of threads (tanturūpa) as the cause of the colour of cloth (paṭarūpa).
- Tarkasangraha: tanturūpaṃ paṭarūpasya asamavāyikāraṇam – it inheres in the samavayi cause (threads) of the cloth and produces cloth-colour.
- Threads themselves are samavayi karana of the cloth; loom etc. are nimitta.
Short trick: Quality of the cause → quality of the effect = asamavayi.
अवधारणा: प्रश्न ‘तन्तुरूप’ (तन्तुओं का रंग) व ‘पटरूप’ (पट का रंग) का है।
- तर्कसंग्रह – “तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारणम्” – यह पट के समवायिकारण तन्तुओं में रहकर पटरूप को उत्पन्न करता है।
- तन्तु स्वयं पट के समवायिकारण हैं, तुरी-वेमादि निमित्तकारण।
याद रखें: कारण का गुण → कार्य का गुण = असमवायिकारण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNyaya-Vaisheshika – causesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q22.इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं किमुच्यते
- Aप्रत्यक्षम्
- Bउपमानम्
- Cअनुमानम्
- Dआप्तवचनम्
Show answer
Concept: Nyaya Sutra 1.1.4 and Tarkasangraha: indriyārthasannikarṣajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣam.
- Anumana arises from paramarsha, upamana from similarity, shabda from words of a reliable person.
Short trick: Sense + object contact = pratyaksha.
अवधारणा: तर्कसंग्रह – “इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम्” (न्यायसूत्र 1.1.4)।
- अनुमान परामर्श से, उपमान सादृश्य से, शब्द आप्तवाक्य से।
याद रखें: इन्द्रिय-अर्थ-सन्निकर्ष = प्रत्यक्ष।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNyaya – pratyakshaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q23.“आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता” इत्येतासां विद्यानां समृद्धिः कौटिल्यार्थशास्त्रे केन सह उपदिष्टा ?
- Aधर्मेण
- Bदानेन
- Cकर्मणा
- Dदण्डेन
Show answer
Concept: Kautilya: four vidyas – anvikshiki, trayi, varta, dandaniti.
- Arthashastra 1.4: ānvīkṣikī-trayī-vārtānāṃ yogakṣemasādhano daṇḍaḥ – the first three prosper through danda.
- Hence danda (governance/punishment) sustains the other three.
Short trick: Danda protects the other three vidyas.
अवधारणा: कौटिल्य – चार विद्याएँ: आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता, दण्डनीति।
- अर्थशास्त्र 1.4 – “आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः”।
- अतः तीनों विद्याओं की समृद्धि दण्ड से है।
याद रखें: दण्ड – तीनों विद्याओं का रक्षक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – vidyasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q24.‘चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः’ इति केन प्रतिपादितम् ?
- Aजैमिनिना
- Bपाणिनिना
- Cयास्केन
- Dपतञ्जलिना
Show answer
Concept: Mimamsa Sutra 1.1.2 of Jaimini: codanālakṣaṇo ’rtho dharmaḥ – dharma is that good which is known through Vedic injunction.
- Sutra 1.1.1 is “athāto dharmajijñāsā”.
Short trick: Jaimini 1.1.1 → jijnasa, 1.1.2 → definition.
अवधारणा: जैमिनि का मीमांसासूत्र 1.1.2 – “चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः” – वेद-विधि से ज्ञात कल्याणकारी अर्थ धर्म है।
- 1.1.1 – “अथातो धर्मजिज्ञासा”।
याद रखें: जैमिनि – धर्म का लक्षण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – dharmaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q25.सांख्यदर्शने विपर्ययस्य मूलतः कति भेदाः सन्ति ?
- Aपञ्च
- Bद्वादश
- Cसप्तदश
- Dपञ्चविंशतिः
Show answer
Concept: Sankhya Karika 47: pañca viparyayabhedā bhavanty aśaktiś ca karaṇavaikalyāt…
- Five basic viparyayas: tamas, moha, mahamoha, tamisra, andhatamisra (= avidya, asmita, raga, dvesha, abhinivesha).
- With subdivisions they become 62 (SK 48), but basically five.
Short trick: 5 viparyaya, 28 ashakti, 9 tushti, 8 siddhi.
अवधारणा: सांख्यकारिका 47 – “पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तिश्च करणवैकल्यात्…”।
- पाँच – तम, मोह, महामोह, तामिस्र, अन्धतामिस्र।
- अवान्तर भेदों से 62 (का. 48), पर मूल भेद पाँच।
याद रखें: विपर्यय 5, अशक्ति 28, तुष्टि 9, सिद्धि 8।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSankhya – viparyayaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q26.पापक्षयसाधनानि चान्द्रायणादीनि कीदृशानि ?
- Aउपासनानि
- Bकाम्यानि
- Cप्रायश्चित्तानि
- Dनैमित्तिकानि
Show answer
Concept: Vedantasara: prāyaścittāni pāpakṣayamātrasādhanāni cāndrāyaṇādīni.
- Kamya – for desired goals (jyotishtoma); nitya – sandhya; naimittika – jatyeshti; upasana – mental worship (shandilya-vidya).
Short trick: Chandrayana = expiation (prayashchitta).
अवधारणा: वेदान्तसार – “प्रायश्चित्तानि पापक्षयमात्रसाधनानि चान्द्रायणादीनि”।
- काम्य – ज्योतिष्टोमादि; नित्य – सन्ध्यावन्दनादि; नैमित्तिक – जातेष्टि; उपासना – शाण्डिल्यविद्यादि।
याद रखें: चान्द्रायण = प्रायश्चित्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedantasara – types of karmaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
- Aयोगाचारः
- Bवैभाषिकः
- Cमहायानी
- Dमाध्यमिकः
Show answer
Concept: Vaibhashika (Hinayana) is the Sarvastivada school – it holds that dharmas exist in all three times.
- Sautrantika – external objects inferred; Yogachara – only consciousness; Madhyamika – shunyata.
Short trick: Vaibhashika = “sarvam asti”.
अवधारणा: वैभाषिक (हीनयान) सर्वास्तिवादी हैं – बाह्य व आन्तर सब प्रत्यक्ष सत्य।
- सौत्रान्तिक – बाह्यार्थानुमेयवाद; योगाचार – विज्ञानवाद; माध्यमिक – शून्यवाद।
याद रखें: वैभाषिक = “सर्वमस्ति”।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBuddhist schoolsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q28.वार्तिकलक्षणे किन्नास्ति एतेषु ?
- Aउक्तचिन्तनम्
- Bसदुक्तचिन्तनम्
- Cदुरुक्तचिन्तनम्
- Dअनुक्तचिन्तनम्
Show answer
Concept: uktānuktaduruktānāṃ cintā yatra pravartate, taṃ granthaṃ vārttikaṃ prāhur vārttikajñā manīṣiṇaḥ.
- A varttika considers what is said (ukta), unsaid (anukta) and ill-said (durukta).
- “Sadukta-chintana” is not part of it.
Short trick: Ukta – Anukta – Durukta.
अवधारणा: “उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते। तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनीषिणः॥”
- वार्त्तिक में उक्त, अनुक्त व दुरुक्त का विचार होता है।
- ‘सदुक्त’ इसमें नहीं।
याद रखें: उक्त-अनुक्त-दुरुक्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDefinition of varttikaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q29.‘परिभाषेन्दुशेखरः’ इतिग्रन्थस्य प्रणेतुः नाम
- Aमुकुलभट्टः
- Bकौण्डभट्टः
- Cनागेशभट्टः
- Dरङ्गोजिभट्टः
Show answer
Concept: Paribhashendushekhara is by Nagesha Bhatta (also Laghu-shabdendushekhara, Vaiyakarana-siddhanta-manjusha).
- Kaunda Bhatta – Vaiyakarana-bhushana(sara); Mukula Bhatta – Abhidhavrittimatrika; Rangoji – Bhattoji’s brother.
Short trick: “Shekhara” books = Nagesha.
अवधारणा: परिभाषेन्दुशेखर – नागेशभट्ट (लघुशब्देन्दुशेखर, मञ्जूषा भी)।
- कौण्डभट्ट – वैयाकरणभूषणसार; मुकुलभट्ट – अभिधावृत्तिमातृका; रङ्गोजि – भट्टोजि के भाई।
याद रखें: ‘शेखर’ ग्रन्थ = नागेश।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVyakarana textsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q30.यत्प्रत्ययान्तं पदं किम् ?
- Aएधनीयम्
- Bसाहित्यम्
- Cचेयम्
- Dकार्यम्
Show answer
Concept: “aco yat” (3.1.97): after a vowel-ending root, yat. ci + yat → ceyam (guna).
- Edhanīyam – anīyar; kāryam – ṇyat (ṛhalor ṇyat); sāhityam – taddhita ṣyañ.
Short trick: Vowel-final root → yat (ceya, jeya, deya).
अवधारणा: “अचो यत्” (3.1.97) – अजन्त धातु से यत्: चि + यत् = चेयम्।
- एधनीयम् – अनीयर्; कार्यम् – ण्यत्; साहित्यम् – ष्यञ् (तद्धित)।
याद रखें: अजन्त → यत् (चेय, जेय, देय)।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKrit – krtya suffixesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q31.‘विद्वान्’ इति पदे कः प्रत्ययः ?
- Aकानच्
- Bशानच्
- Cशतृ
- Dक्वसुः
Show answer
Concept: Vidvān is a present participle of √vid (to know): vid + śatṛ, and by Pāṇini 7.1.36 “videḥ śaturvasuḥ” the śatṛ after vid is replaced by the substitute vasu.
- vid + śatṛ → vid + vas (vasu-ādeśa) → vidvas → nom. sg. vidvān; the meaning is present (“one who knows”).
- By sthānivadbhāva the substitute is still treated as śatṛ, so the pratyaya of the word is śatṛ.
- Kvasu (3.2.107 “kvasuś ca”) is a different suffix, a substitute of liṭ (past), giving forms with reduplication such as jagmivān, cakṛvān; from vid it would give vividvān. Kānac/śānac give -āna forms.
Short trick: Vidvān = śatṛ with vasu-ādeśa (videḥ śaturvasuḥ), not kvasu.
अवधारणा: विद्वान् √विद् (जानना) का वर्तमानकालिक कृदन्त है: विद् + शतृ; और पाणिनि 7.1.36 “विदेः शतुर्वसुः” से विद् के बाद शतृ के स्थान पर वसु आदेश होता है।
- विद् + शतृ → विद् + वस् (वसु-आदेश) → विद्वस् → प्रथमा एकवचन विद्वान्; अर्थ वर्तमान का (“जो जानता है”)।
- स्थानिवद्भाव से आदेश भी शतृ ही माना जाता है, अतः इस पद में प्रत्यय शतृ है।
- क्वसु (3.2.107 “क्वसुश्च”) अलग प्रत्यय है — लिट् (भूतकाल) का आदेश, जिससे द्वित्व वाले रूप बनते हैं: जग्मिवान्, चकृवान्; विद् से उससे विविद्वान् बनेगा। कानच्/शानच् से आन-अन्त रूप बनते हैं।
याद रखें: विद्वान् = शतृ + वसु-आदेश (विदेः शतुर्वसुः), क्वसु नहीं।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKrit – vasuUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q32.“हिमवतो गङ्गा प्रभवति” इत्यत्र ‘हिमवतः’ इति पदे केन सूत्रेण अपादानसंज्ञा भवति ?
- Aआख्यातोपयोगे
- Bअपादाने पञ्चमी
- Cभुवः प्रभवः
- Dध्रुवमपायेऽपादानम्
Show answer
Concept: “bhuvaḥ prabhavaḥ” (1.4.31): the source of origin of the verb bhū (prabhavati) is apadana.
- So Himavat gets apadana-sanjna; then “apādāne pañcamī” (2.3.28) gives the ablative.
- Dhruvam apaye is the general rule; the specific one here is 1.4.31.
Short trick: Prabhava (source of a river) → bhuvaḥ prabhavaḥ.
अवधारणा: “भुवः प्रभवः” (1.4.31) – भू धातु के कर्ता का प्रभव (उद्गम-स्थान) अपादान होता है।
- अतः हिमवत् की अपादानसंज्ञा, फिर “अपादाने पञ्चमी” से पञ्चमी।
- सामान्य सूत्र ध्रुवमपाये, यहाँ विशेष सूत्र 1.4.31।
याद रखें: प्रभव (उद्गम) – भुवः प्रभवः।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKaraka – apadanaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q33.पाणिनिमते अपादानं कारकं किम् ?
- Aसाधकतमम्
- Bकर्मणा यमभिप्रैति
- Cआधारः
- Dध्रुवमपाये
Show answer
Concept: “dhruvam apāye ’pādānam” (1.4.24): the fixed point from which separation takes place is apadana.
- Sādhakatamam – karana (1.4.42); karmaṇā yam abhipraiti – sampradana (1.4.32); ādhāraḥ – adhikarana (1.4.45).
Short trick: Separation point = apadana.
अवधारणा: “ध्रुवमपायेऽपादानम्” (1.4.24) – अलगाव में जो ध्रुव (स्थिर) हो, वह अपादान।
- साधकतमम् – करण; कर्मणा यमभिप्रैति – सम्प्रदान; आधारः – अधिकरण।
याद रखें: विभाग का ध्रुव = अपादान।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKaraka definitionsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q34.भाषाया आकृतिमूलक स्वरूपे कस्यापेक्षा भवति ?
- Aप्रकृतेः
- Bअव्ययस्य
- Cनिपातस्य
- Dप्रत्ययस्य
Show answer
Concept: Morphological (ākṛtimūlaka) classification groups languages by how affixes (pratyaya) join the base: isolating (ayogātmaka), agglutinating, inflecting (yogātmaka).
- So the criterion is the pratyaya and its manner of joining.
- Genealogical (pārivārika) classification looks at common origin instead.
Short trick: Shape of language = how suffixes attach.
अवधारणा: आकृतिमूलक वर्गीकरण में देखा जाता है कि प्रत्यय प्रकृति से कैसे जुड़ते हैं – अयोगात्मक, अश्लिष्ट/प्रश्लिष्ट योगात्मक आदि।
- अतः यहाँ प्रत्यय की अपेक्षा है।
- पारिवारिक वर्गीकरण उद्गम पर आधारित है।
याद रखें: आकृति = प्रत्यय-योग का ढंग।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLinguistics – morphological classificationUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q35.भावविकारेषु परिगणितं नास्ति
- Aजायते
- Bवर्धते
- Cसंहरते
- Dविपरिणमते
Show answer
Concept: Nirukta 1.2 (Varshyayani): ṣaḍ bhāvavikārā bhavantīti vārṣyāyaṇiḥ – jāyate, asti, vipariṇamate, vardhate, apakṣīyate, vinaśyatīti.
- Samharate is not in the list.
Short trick: Born–is–changes–grows–decays–perishes.
अवधारणा: निरुक्त 1.2 – “षड् भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः – जायते, अस्ति, विपरिणमते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यति।”
- ‘संहरते’ इनमें नहीं।
याद रखें: जायते-अस्ति-विपरिणमते-वर्धते-अपक्षीयते-विनश्यति।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta – six bhava-vikarasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q36.कात्यायनस्य अपरं नाम किम् ?
- Aवररुचिः
- Bवामनजयादित्यः
- Cअनुभूतिस्वरूपः
- Dकैयटः
Show answer
Concept: Katyayana, author of the varttikas on Panini, is traditionally identified with Vararuchi.
- Vamana–Jayaditya – Kashika; Anubhutisvarupa – Sarasvata-prakriya; Kaiyata – Pradipa on Mahabhashya.
Short trick: Munitraya: Panini – Katyayana (Vararuchi) – Patanjali.
अवधारणा: पाणिनि-सूत्रों पर वार्त्तिककार कात्यायन का दूसरा नाम वररुचि है।
- वामन-जयादित्य – काशिका; अनुभूतिस्वरूप – सारस्वत-प्रक्रिया; कैयट – महाभाष्य-प्रदीप।
याद रखें: मुनित्रय – पाणिनि, कात्यायन (वररुचि), पतञ्जलि।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVyakarana – MunitrayaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q37.ग्रिमनियमानुसारेण घोषमहाप्राणस्य परिवर्तितं रूपम्
- Aअघोष–महाप्राणाः
- Bअघोष–अल्पप्राणाः
- Cसंघर्षि–अघोष महाप्राणाः
- Dघोष–अल्पप्राणाः
Show answer
Concept: Grimm’s law (first Germanic sound shift) has three parts:
- voiced aspirates bh, dh, gh → voiced unaspirated b, d, g (e.g. Skt. bhrātṛ → Eng. brother)
- voiced b, d, g → voiceless p, t, k; voiceless p, t, k → fricatives f, θ, h.
Short trick: Ghosha-mahaprana loses only aspiration.
अवधारणा: ग्रिम-नियम के तीन अंश –
- घोष महाप्राण (भ, ध, घ) → घोष अल्पप्राण (ब, द, ग) – भ्रातृ → brother
- घोष अल्पप्राण → अघोष अल्पप्राण; अघोष अल्पप्राण → संघर्षी।
याद रखें: घोष-महाप्राण का केवल प्राण घटता है।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritGrimm’s lawUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q38.‘शताद् बद्धः’ इत्यत्र किं सूत्रं प्रवर्तते ?
- Aप्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्
- Bपञ्चम्यपाङ्परिभिः
- Cविभाषा गुणेऽस्त्रियाम्
- Dअकर्तर्यृणे पञ्चमी
Show answer
Concept: “akartary ṛṇe pañcamī” (2.3.24): a debt that is the cause (hetu) but not the agent takes the ablative.
- Śatād baddhaḥ = bound because of (a debt of) a hundred.
- Vibhāṣā guṇe ’striyām is for qualities (jāḍyād baddhaḥ).
Short trick: Debt as cause → pañcamī.
अवधारणा: “अकर्तर्यृणे पञ्चमी” (2.3.24) – कर्ता से भिन्न हेतुभूत ऋण में पञ्चमी।
- शताद् बद्धः = सौ (के ऋण) के कारण बँधा।
- “विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्” गुणवाचक हेतु के लिए (जाड्याद् बद्धः)।
याद रखें: हेतुभूत ऋण → पञ्चमी।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVibhakti – ablative of causeUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q39.‘ओत्’ इति सूत्रेण संज्ञा भवति
- Aअपृक्तः
- Bगतिः
- Cविभाषा
- Dप्रगृह्यः
Show answer
Concept: “ot” (1.1.15): a nipāta ending in o is pragṛhya (e.g. aho īśāḥ).
- It falls in the pragṛhya section 1.1.11–19 (īdūded dvivacanaṃ pragṛhyam…).
- Pragṛhya vowels are not subject to sandhi (plutapragṛhyā aci nityam).
Short trick: 1.1.11–19 = pragrihya sutras.
अवधारणा: “ओत्” (1.1.15) – ओकारान्त निपात प्रगृह्य होता है (अहो ईशाः)।
- प्रगृह्य-प्रकरण 1.1.11–19 (ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम्…)।
- प्रगृह्य स्वर में सन्धि नहीं होती।
याद रखें: 1.1.11–19 – प्रगृह्य।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritPragrihyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q40.ङीप्–प्रत्ययान्तं पदमस्ति
- Aकुमारी
- Bदाक्षी
- Cकठी
- Dइन्द्राणी
Show answer
Concept: Kumārī: “vayasi prathame” (4.1.20) → ṅīp.
- Dākṣī – “ito manuṣyajāteḥ” → ṅīṣ; Kaṭhī – “jāter astrīviṣayād…” → ṅīṣ; Indrāṇī – “indravaruṇa…” → ṅīṣ + ānuk.
Short trick: Age (vayas) words → ṅīp: kumārī, kiśorī.
अवधारणा: कुमारी – “वयसि प्रथमे” (4.1.20) से ङीप्।
- दाक्षी – “इतो मनुष्यजातेः” से ङीष्; कठी – “जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्” से ङीष्; इन्द्राणी – “इन्द्रवरुण…” से ङीष् व आनुक्।
याद रखें: वयोवाचक → ङीप् (कुमारी)।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – ṅīpUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1