Q41.‘धिग्’ इति योगे का विभक्तिर्भवति ?
- Aचतुर्थी
- Bद्वितीया
- Cप्रथमा
- Dतृतीया
Show answer
Concept: Varttika: ubhasarvatasoḥ kāryā dhigupary-ādiṣu triṣu, dvitīyāmreḍitānteṣu tato ’nyatrāpi dṛśyate.
- So dhik takes the accusative: dhik kṛṣṇābhaktam.
Short trick: Dhik + dvitīyā.
अवधारणा: वार्त्तिक – “उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु…”।
- धिक् के योग में द्वितीया – धिक् कृष्णाभक्तम्।
याद रखें: धिक् – द्वितीया।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritUpapada vibhaktiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q42.‘युवतिः’ इति पदे कः स्त्रीप्रत्ययः ?
- Aक्तिन्
- Bक्तिच्
- Cतिः
- Dतिप्
Show answer
Concept: “yūnas tiḥ” (4.1.77): yuvan + ti → yuvatiḥ (feminine taddhita).
- Ktin forms abstract nouns (kṛtiḥ); ktic is for names/blessings; tip is a verb ending.
Short trick: Yuvan → yuvati by “yūnas tiḥ”.
अवधारणा: “यूनस्तिः” (4.1.77) – युवन् + ति = युवतिः।
- क्तिन् भाववाचक (कृतिः), क्तिच् संज्ञा/आशीर्वाद, तिप् तिङ् प्रत्यय।
याद रखें: यूनस्तिः – युवतिः।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – tiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q43.अन्विताभिधानसिद्धान्तस्य प्रवर्तकः अस्ति
- Aकुमारिलभट्टः
- Bमुकुलभट्टः
- Cमहिमभट्टः
- Dप्रभाकरः
Show answer
Concept: Anvitābhidhāna (words convey meaning already connected) – Prabhakara Mishra.
- Abhihitānvaya (word-meanings first, then connected) – Kumarila Bhatta.
- Mukula and Mahima Bhatta are poeticians.
Short trick: P-P: Prabhakara – Anvitabhidhana.
अवधारणा: अन्विताभिधानवाद – प्रभाकर (गुरु मत)।
- अभिहितान्वयवाद – कुमारिलभट्ट।
- मुकुल व महिमभट्ट काव्यशास्त्री हैं।
याद रखें: प्रभाकर – अन्विताभिधान; कुमारिल – अभिहितान्वय।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – sentence meaningUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q44.‘वाक्यं रसात्मकं काव्यम्’ इति केनोक्तं काव्यलक्षणम् ?
- Aपण्डितराजजगन्नाथेन
- Bआचार्यविश्वनाथेन
- Cआचार्यमम्मटेन
- Dआचार्यकुन्तकेन
Show answer
Concept: Sahityadarpana 1.3 – Vishvanatha: vākyaṃ rasātmakaṃ kāvyam.
- Jagannatha: ramaṇīyārthapratipādakaḥ śabdaḥ kāvyam; Mammata: tad adoṣau śabdārthau…; Kuntaka: vakrokti is the life of poetry.
Short trick: Vishvanatha – rasa; Jagannatha – ramaniya.
अवधारणा: साहित्यदर्पण 1.3 – विश्वनाथ: “वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”।
- जगन्नाथ – रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्; मम्मट – तददोषौ शब्दार्थौ…; कुन्तक – वक्रोक्ति।
याद रखें: विश्वनाथ – रसात्मक वाक्य।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDefinitions of kavyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q45.किरातार्जुनीयस्य प्रथमसर्गस्य प्रथमपद्ये किं छन्दः ?
- Aशिखरिणी
- Bउपेन्द्रवज्रा
- Cवंशस्थम्
- Dइन्द्रवज्रा
Show answer
Concept: Canto 1 of Kiratarjuniya (śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīm…) is in vaṃśastha.
- Vaṃśastha: ja-ta-ja-ra (12 syllables) – “jatau tu vaṃśastham udīritaṃ jarau”.
Short trick: Kirata canto 1 = vamshastha.
अवधारणा: किरातार्जुनीय का प्रथम सर्ग (“श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनीम्…”) वंशस्थ छन्द में है।
- वंशस्थ – ज त ज र (12 वर्ण) – “जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ”।
याद रखें: किरात सर्ग 1 – वंशस्थ।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKiratarjuniya – metreUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q46.वेणीसंहारे दुर्योधनस्य भार्या काऽस्ति ?
- Aसानुमती
- Bबुद्धिमती
- Cप्रजावती
- Dभानुमती
Show answer
Concept: In Bhatta Narayana’s Venisamhara, Duryodhana’s queen is Bhanumati (Act 2 – her dream).
- Sanumati is an apsaras in Shakuntala.
Short trick: Act 2 – Bhanumati’s bad dream.
अवधारणा: भट्टनारायणकृत वेणीसंहार में दुर्योधन की पत्नी भानुमती है (द्वितीय अंक – स्वप्न-प्रसंग)।
- सानुमती शाकुन्तल की अप्सरा है।
याद रखें: वेणीसंहार अंक 2 – भानुमती।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVenisamharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q47.रसनिष्पत्तौ अनुमितिवादः सिद्धान्तः कस्य ?
- Aभट्टलोल्लटस्य
- Bभट्टनायकस्य
- Cशङ्कुकस्य
- Dअभिनवगुप्तस्य
Show answer
Concept: Lollata – utpattivada; Shankuka – anumitivada; Bhatta Nayaka – bhuktivada; Abhinavagupta – abhivyaktivada.
- Shankuka uses the “chitraturaga-nyaya” – rasa is inferred in the actor.
Short trick: L-U, S-A, N-B, A-A (Utpatti, Anumiti, Bhukti, Abhivyakti).
अवधारणा: लोल्लट – उत्पत्तिवाद; शङ्कुक – अनुमितिवाद; भट्टनायक – भुक्तिवाद; अभिनवगुप्त – अभिव्यक्तिवाद।
- शङ्कुक – चित्रतुरगन्याय।
याद रखें: उत्पत्ति-अनुमिति-भुक्ति-अभिव्यक्ति।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRasa-nishpatti theoriesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q48.‘आयुरेवेदम्’ इत्यत्र का लक्षणा ?
- Aसारोपाशुद्धोपचारलक्षणा
- Bसाध्यवसानालक्षणा
- Cसारोपा–गौणोपचारलक्षणा
- Dसाध्यवसाना गौणोपचारलक्षणा
Show answer
Concept: Standard examples: gaur vāhīkaḥ – gauṇī sāropā; gaur ayam – gauṇī sādhyavasānā; āyur ghṛtam – śuddhā sāropā; āyur evedam – śuddhā sādhyavasānā.
- Relation is cause–effect (not similarity) → śuddhā, so C and D are wrong.
- Only the visayi (āyuḥ) is expressed; the visaya (ghee) is swallowed → sādhyavasānā.
Short trick: Sāropā names both; sādhyavasānā names only the superimposed.
अवधारणा: प्रसिद्ध उदाहरण – गौर्वाहीकः (गौणी सारोपा), गौरयम् (गौणी साध्यवसाना), आयुर्घृतम् (शुद्धा सारोपा), आयुरेवेदम् (शुद्धा साध्यवसाना)।
- कार्य-कारण सम्बन्ध है, सादृश्य नहीं → शुद्धा; अतः C, D अशुद्ध।
- केवल विषयी (आयु) कथित, विषय (घृत) निगीर्ण → साध्यवसाना।
याद रखें: सारोपा – दोनों कथित; साध्यवसाना – विषय निगीर्ण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLakshana – typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q49.रामायणे मुख्यो रसः अस्ति
- Aअद्भुतः
- Bश्रृङ्गारः
- Cशान्तः
- Dकरुणः
Show answer
Concept: The Ramayana arose from Valmiki’s grief at the krauncha’s death: śokaḥ ślokatvam āgataḥ.
- Anandavardhana: rāmāyaṇe hi karuṇo rasaḥ svayam ādikavinā sūtritaḥ.
- (Mahabharata’s principal rasa is shanta.)
Short trick: Ramayana – karuna, Mahabharata – shanta.
अवधारणा: क्रौञ्चवध से वाल्मीकि का शोक श्लोक बना – “शोकः श्लोकत्वमागतः”।
- आनन्दवर्धन – “रामायणे हि करुणो रसः स्वयमादिकविना सूत्रितः”।
- (महाभारत में शान्त रस प्रधान।)
याद रखें: रामायण – करुण, महाभारत – शान्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRamayana – rasaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q50.‘शतसाहस्रीसंहिता’ इति नाम्ना प्रसिद्धो ग्रन्थोऽस्ति
- Aरघुवंशम्
- Bरामायणम्
- Cनैषधीयचरितम्
- Dमहाभारतम्
Show answer
Concept: Mahabharata grew from Jaya (8,800) → Bharata (24,000) → Mahabharata/Shatasahasri Samhita (~1,00,000 verses).
- The Ramayana has about 24,000 verses (chaturvimshati-sahasri).
Short trick: Shata-sahasri = 1 lakh verses = Mahabharata.
अवधारणा: महाभारत – जय (8800) → भारत (24000) → महाभारत/शतसाहस्री संहिता (लगभग एक लाख श्लोक)।
- रामायण चतुर्विंशतिसाहस्री (24000) है।
याद रखें: शतसाहस्री = लक्ष-श्लोक = महाभारत।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMahabharata – namesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q51.साहित्यदर्पणे कति परिच्छेदाः सन्ति ?
- Aपञ्च
- Bसप्त
- Cअष्टौ
- Dदश
Show answer
Concept: Vishvanatha’s Sahityadarpana has 10 paricchedas (from kavya-definition to alankaras; 6th on drama).
- Kavyaprakasha has 10 ullasas; Dhvanyaloka 4 udyotas.
Short trick: Darpana – 10 paricchedas, Prakasha – 10 ullasas.
अवधारणा: विश्वनाथकृत साहित्यदर्पण में 10 परिच्छेद हैं (षष्ठ में दृश्यकाव्य)।
- काव्यप्रकाश – 10 उल्लास; ध्वन्यालोक – 4 उद्योत।
याद रखें: दर्पण – 10 परिच्छेद।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSahityadarpanaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q52.मृच्छकटिकं कीदृशं रूपकम् ?
- Aनाटकम्
- Bभाणः
- Cप्रकरणम्
- Dसमवकारः
Show answer
Concept: Shudraka’s Mrichchhakatika is a prakarana: invented plot (kalpita), hero a Brahmin/merchant (Charudatta), heroine a courtesan (Vasantasena).
- A nataka has a famous (prakhyata) plot and royal hero.
- Malatimadhava is another prakarana.
Short trick: Prakarana = invented story, middle-class hero.
अवधारणा: शूद्रककृत मृच्छकटिक प्रकरण है – कल्पित कथा, नायक ब्राह्मण चारुदत्त, नायिका गणिका वसन्तसेना।
- नाटक में प्रख्यात कथा व राजर्षि नायक।
- मालतीमाधव भी प्रकरण है।
याद रखें: प्रकरण – कल्पित वृत्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRupaka typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q53.यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते ।
वाच्यार्थपूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः॥
कारिकेयं कुत्र लभ्यते ?
- Aध्वन्यालोके
- Bकाव्यप्रकाशे
- Cरसगङ्गाधरे
- Dदशरूपके
Show answer
Concept: This is Dhvanyaloka 1.10 of Anandavardhana: as sentence meaning is grasped through word meanings, so the suggested sense is grasped through the expressed sense.
- It explains why vachya precedes vyangya (like a lamp before seeing a pot, 1.9).
Short trick: Pada→vakya :: vachya→vyangya (Dhvanyaloka 1).
अवधारणा: यह आनन्दवर्धन के ध्वन्यालोक (1.10) की कारिका है – जैसे पदार्थ से वाक्यार्थ, वैसे ही वाच्यार्थ से व्यङ्ग्यार्थ की प्रतीति।
- इससे पहले 1.9 में दीपशिखा का दृष्टान्त है।
याद रखें: पद→वाक्य, वाच्य→व्यङ्ग्य – ध्वन्यालोक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDhvanyalokaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q54.कौटिल्येन कतिविधाः गुप्तचराः स्वीकृताः ?
- Aद्विविधाः
- Bचतुर्विधाः
- Cपञ्चविधाः
- Dषड्विधाः
Show answer
Concept: Kautilya (Arthashastra 1.11–12) classifies spies (gudhapurusha) into two broad classes:
- saṃsthā (stationary – kapatika, udasthita, grihapatika, vaidehaka, tapasa: five)
- sañcāra (roving – satri, tikshna, rasada, bhikshuki: four).
Short trick: Two classes: sanstha (5) + sanchara (4) = 9 roles.
अवधारणा: कौटिल्य (अर्थशास्त्र 1.11–12) गुप्तचरों के दो वर्ग मानते हैं –
- संस्था (स्थिर – कापटिक, उदास्थित, गृहपतिक, वैदेहक, तापस)
- संचार (घूमने वाले – सत्री, तीक्ष्ण, रसद, भिक्षुकी)।
याद रखें: दो वर्ग – संस्था (5) + संचार (4)।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – spiesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q55.‘उज्ज्वलनीलमणिः’ इति ग्रन्थस्य लेखकः अस्ति
- Aरूपगोस्वामी
- Bभट्टिस्वामी
- Cवामनः
- Dमम्मटः
Show answer
Concept: Ujjvalanilamani (on madhura/shringara bhakti rasa) and Bhaktirasamritasindhu are by Rupa Gosvami.
- Bhatti – Bhattikavya; Vamana – Kavyalankarasutra; Mammata – Kavyaprakasha.
Short trick: Rupa Gosvami – Ujjvala + Bhaktirasamrita.
अवधारणा: उज्ज्वलनीलमणि (मधुर भक्तिरस) व भक्तिरसामृतसिन्धु – रूपगोस्वामी।
- भट्टि – भट्टिकाव्य; वामन – काव्यालङ्कारसूत्र; मम्मट – काव्यप्रकाश।
याद रखें: रूपगोस्वामी – उज्ज्वलनीलमणि।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBhakti rasa textsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q56.भासस्य त्रयोदशनाटकानामन्वेषणं कः कृतवान् ?
- Aआचार्यः बी. वेंकटाचलम्
- Bबालगङ्गाधरतिलकः
- Cआचार्यबद्रीनाथशुक्लः
- Dटी. गणपतिशास्त्री
Show answer
Concept: In 1909–1912 Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri discovered 13 plays of Bhasa in Kerala and published them in the Trivandrum Sanskrit Series.
- They include Svapnavasavadatta, Pratijnayaugandharayana, Charudatta, Urubhanga etc.
Short trick: 1909, Trivandrum – Ganapati Shastri.
अवधारणा: 1909 ई. में म. म. टी. गणपतिशास्त्री ने केरल में भास के 13 नाटक खोजे और त्रिवेन्द्रम संस्कृत सीरीज़ में प्रकाशित किए।
- जैसे – स्वप्नवासवदत्त, प्रतिज्ञायौगन्धरायण, चारुदत्त, ऊरुभङ्ग।
याद रखें: 1909 – गणपतिशास्त्री।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBhasa – discoveryUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q57.गिरनाराभि लेखानुसारेण प्रचण्डजलप्लावनमुञ्झावाताभ्यां सुदर्शनतटाकः कस्मिन् वर्षे भग्नः जातः ?
- Aसप्ततितमे
- Bएकसप्ततितमे
- Cद्विसप्ततितमे
- Dत्रिसप्ततितमे
Show answer
Concept: Rudradaman’s Junagadh (Girnar) inscription: varṣe dvisaptatitame (year 72, Shaka era ≈ 150 CE) heavy rain and storm breached the Sudarshana lake.
- It was repaired by his minister Suvishakha; the lake was built by Chandragupta Maurya’s governor Pushyagupta.
Short trick: 72 – Sudarshana breach.
अवधारणा: रुद्रदामन् के गिरनार अभिलेख में – “वर्षे द्विसप्ततितमे” (शक संवत् 72 ≈ 150 ई.) अतिवृष्टि व झंझावात से सुदर्शन झील टूटी।
- अमात्य सुविशाख ने मरम्मत कराई; झील पुष्यगुप्त (चन्द्रगुप्त मौर्य) ने बनवाई थी।
याद रखें: 72 – सुदर्शन भंग।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritJunagadh inscription of RudradamanUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q58.कस्य वचो नारिकेलफलसन्निभम् ?
- Aमाघस्य
- Bभारवेः
- Cहर्षस्य
- Dबाणभट्टस्य
Show answer
Concept: Mallinatha: nārikelaphalasammitaṃ vaco bhāraveḥ – Bharavi’s style is hard outside, sweet inside like a coconut.
- Famous praise: “bhāraver arthagauravam”.
Short trick: Bharavi – coconut (hard shell, sweet kernel).
अवधारणा: मल्लिनाथ – “नारिकेलफलसम्मितं वचो भारवेः सपदि तद्विभज्यते”।
- भारवि की शैली बाहर कठोर, भीतर मधुर – “भारवेरर्थगौरवम्”।
याद रखें: भारवि – नारिकेल-पाक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritPoets – praiseUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q59.‘सतीव योषित्प्रकृतिः सुनिश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि’ इति सूक्तिः कुत्र लभ्यते ?
- Aनैषधीयचरिते
- Bकुमारसम्भवे
- Cरघुवंशे
- Dशिशुपालवधे
Show answer
Concept: Shishupalavadha 1.72 (Magha): Narada tells Krishna that Shishupala’s cruel nature has followed him from births as Hiranyakashipu and Ravana –
- “nature, firm like a chaste wife, follows a man even into other births”.
Short trick: Canto 1 of Magha – Narada on Shishupala.
अवधारणा: माघकृत शिशुपालवध 1.72 – नारद श्रीकृष्ण से कहते हैं कि हिरण्यकशिपु व रावण का स्वभाव शिशुपाल में भी है –
- “सती स्त्री के समान दृढ़ प्रकृति जन्मान्तरों में भी पुरुष का अनुसरण करती है।”
याद रखें: माघ सर्ग 1 – नारद-वचन।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritShishupalavadhaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q60.‘अभ्युक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्’ इत्युक्तिः कं प्रत्युक्ता ?
- Aअर्थं प्रति
- Bव्यर्थं प्रति
- Cधनिनं प्रति
- Dअर्थिनं प्रति
Show answer
Concept: Yajnavalkya 2.9: abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet, abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet.
- It is a rule for the plaintiff (arthī): he must not alter (viprakṛti) what he has stated in the plaint.
- Mitakshara: the arthi should not change his own statement.
Short trick: Arthi (plaintiff) may not change his plaint.
अवधारणा: याज्ञवल्क्य 2.9 – “अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्। अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्॥”
- यह अर्थी (वादी) के लिए नियम है – उसने जो कहा है उसे बदले नहीं।
- मिताक्षरा – अर्थी स्वोक्त का विपर्यास न करे।
याद रखें: अर्थी अपना कथन न बदले।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritYajnavalkya Smriti – vyavaharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1