UPHESC Assistant Professor Sanskrit · 100 questions

UPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 PYQs

Real previous year questions, subject-wise. Try the question, then open the answer and the explanation in Hindi & English – free, no login.

Courses – airGurukul

70 questions in Sanskrit.

Q41.
‘धिग्’ इति योगे का विभक्तिर्भवति ?
  1. Aचतुर्थी
  2. Bद्वितीया
  3. Cप्रथमा
  4. Dतृतीया
Show answer

Concept: Varttika: ubhasarvatasoḥ kāryā dhigupary-ādiṣu triṣu, dvitīyāmreḍitānteṣu tato ’nyatrāpi dṛśyate.

  1. So dhik takes the accusative: dhik kṛṣṇābhaktam.

Short trick: Dhik + dvitīyā.

अवधारणा: वार्त्तिक – “उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु…”।

  1. धिक् के योग में द्वितीया – धिक् कृष्णाभक्तम्।

याद रखें: धिक् – द्वितीया।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritUpapada vibhaktiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q42.
‘युवतिः’ इति पदे कः स्त्रीप्रत्ययः ?
  1. Aक्तिन्
  2. Bक्तिच्
  3. Cतिः
  4. Dतिप्
Show answer

Concept: “yūnas tiḥ” (4.1.77): yuvan + ti → yuvatiḥ (feminine taddhita).

  1. Ktin forms abstract nouns (kṛtiḥ); ktic is for names/blessings; tip is a verb ending.

Short trick: Yuvan → yuvati by “yūnas tiḥ”.

अवधारणा: “यूनस्तिः” (4.1.77) – युवन् + ति = युवतिः।

  1. क्तिन् भाववाचक (कृतिः), क्तिच् संज्ञा/आशीर्वाद, तिप् तिङ् प्रत्यय।

याद रखें: यूनस्तिः – युवतिः।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – tiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q43.
अन्विताभिधानसिद्धान्तस्य प्रवर्तकः अस्ति
  1. Aकुमारिलभट्टः
  2. Bमुकुलभट्टः
  3. Cमहिमभट्टः
  4. Dप्रभाकरः
Show answer

Concept: Anvitābhidhāna (words convey meaning already connected) – Prabhakara Mishra.

  1. Abhihitānvaya (word-meanings first, then connected) – Kumarila Bhatta.
  2. Mukula and Mahima Bhatta are poeticians.

Short trick: P-P: Prabhakara – Anvitabhidhana.

अवधारणा: अन्विताभिधानवाद – प्रभाकर (गुरु मत)।

  1. अभिहितान्वयवाद – कुमारिलभट्ट।
  2. मुकुल व महिमभट्ट काव्यशास्त्री हैं।

याद रखें: प्रभाकर – अन्विताभिधान; कुमारिल – अभिहितान्वय।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – sentence meaningUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q44.
‘वाक्यं रसात्मकं काव्यम्’ इति केनोक्तं काव्यलक्षणम् ?
  1. Aपण्डितराजजगन्नाथेन
  2. Bआचार्यविश्वनाथेन
  3. Cआचार्यमम्मटेन
  4. Dआचार्यकुन्तकेन
Show answer

Concept: Sahityadarpana 1.3 – Vishvanatha: vākyaṃ rasātmakaṃ kāvyam.

  1. Jagannatha: ramaṇīyārthapratipādakaḥ śabdaḥ kāvyam; Mammata: tad adoṣau śabdārthau…; Kuntaka: vakrokti is the life of poetry.

Short trick: Vishvanatha – rasa; Jagannatha – ramaniya.

अवधारणा: साहित्यदर्पण 1.3 – विश्वनाथ: “वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”।

  1. जगन्नाथ – रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्; मम्मट – तददोषौ शब्दार्थौ…; कुन्तक – वक्रोक्ति।

याद रखें: विश्वनाथ – रसात्मक वाक्य।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDefinitions of kavyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q45.
किरातार्जुनीयस्य प्रथमसर्गस्य प्रथमपद्ये किं छन्दः ?
  1. Aशिखरिणी
  2. Bउपेन्द्रवज्रा
  3. Cवंशस्थम्
  4. Dइन्द्रवज्रा
Show answer

Concept: Canto 1 of Kiratarjuniya (śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīm…) is in vaṃśastha.

  1. Vaṃśastha: ja-ta-ja-ra (12 syllables) – “jatau tu vaṃśastham udīritaṃ jarau”.

Short trick: Kirata canto 1 = vamshastha.

अवधारणा: किरातार्जुनीय का प्रथम सर्ग (“श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनीम्…”) वंशस्थ छन्द में है।

  1. वंशस्थ – ज त ज र (12 वर्ण) – “जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ”।

याद रखें: किरात सर्ग 1 – वंशस्थ।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKiratarjuniya – metreUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q46.
वेणीसंहारे दुर्योधनस्य भार्या काऽस्ति ?
  1. Aसानुमती
  2. Bबुद्धिमती
  3. Cप्रजावती
  4. Dभानुमती
Show answer

Concept: In Bhatta Narayana’s Venisamhara, Duryodhana’s queen is Bhanumati (Act 2 – her dream).

  1. Sanumati is an apsaras in Shakuntala.

Short trick: Act 2 – Bhanumati’s bad dream.

अवधारणा: भट्टनारायणकृत वेणीसंहार में दुर्योधन की पत्नी भानुमती है (द्वितीय अंक – स्वप्न-प्रसंग)।

  1. सानुमती शाकुन्तल की अप्सरा है।

याद रखें: वेणीसंहार अंक 2 – भानुमती।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVenisamharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q47.
रसनिष्पत्तौ अनुमितिवादः सिद्धान्तः कस्य ?
  1. Aभट्टलोल्लटस्य
  2. Bभट्टनायकस्य
  3. Cशङ्कुकस्य
  4. Dअभिनवगुप्तस्य
Show answer

Concept: Lollata – utpattivada; Shankuka – anumitivada; Bhatta Nayaka – bhuktivada; Abhinavagupta – abhivyaktivada.

  1. Shankuka uses the “chitraturaga-nyaya” – rasa is inferred in the actor.

Short trick: L-U, S-A, N-B, A-A (Utpatti, Anumiti, Bhukti, Abhivyakti).

अवधारणा: लोल्लट – उत्पत्तिवाद; शङ्कुक – अनुमितिवाद; भट्टनायक – भुक्तिवाद; अभिनवगुप्त – अभिव्यक्तिवाद।

  1. शङ्कुक – चित्रतुरगन्याय।

याद रखें: उत्पत्ति-अनुमिति-भुक्ति-अभिव्यक्ति।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRasa-nishpatti theoriesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q48.
‘आयुरेवेदम्’ इत्यत्र का लक्षणा ?
  1. Aसारोपाशुद्धोपचारलक्षणा
  2. Bसाध्यवसानालक्षणा
  3. Cसारोपा–गौणोपचारलक्षणा
  4. Dसाध्यवसाना गौणोपचारलक्षणा
Show answer

Concept: Standard examples: gaur vāhīkaḥ – gauṇī sāropā; gaur ayam – gauṇī sādhyavasānā; āyur ghṛtam – śuddhā sāropā; āyur evedam – śuddhā sādhyavasānā.

  1. Relation is cause–effect (not similarity) → śuddhā, so C and D are wrong.
  2. Only the visayi (āyuḥ) is expressed; the visaya (ghee) is swallowed → sādhyavasānā.

Short trick: Sāropā names both; sādhyavasānā names only the superimposed.

अवधारणा: प्रसिद्ध उदाहरण – गौर्वाहीकः (गौणी सारोपा), गौरयम् (गौणी साध्यवसाना), आयुर्घृतम् (शुद्धा सारोपा), आयुरेवेदम् (शुद्धा साध्यवसाना)।

  1. कार्य-कारण सम्बन्ध है, सादृश्य नहीं → शुद्धा; अतः C, D अशुद्ध।
  2. केवल विषयी (आयु) कथित, विषय (घृत) निगीर्ण → साध्यवसाना।

याद रखें: सारोपा – दोनों कथित; साध्यवसाना – विषय निगीर्ण।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLakshana – typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q49.
रामायणे मुख्यो रसः अस्ति
  1. Aअद्भुतः
  2. Bश्रृङ्गारः
  3. Cशान्तः
  4. Dकरुणः
Show answer

Concept: The Ramayana arose from Valmiki’s grief at the krauncha’s death: śokaḥ ślokatvam āgataḥ.

  1. Anandavardhana: rāmāyaṇe hi karuṇo rasaḥ svayam ādikavinā sūtritaḥ.
  2. (Mahabharata’s principal rasa is shanta.)

Short trick: Ramayana – karuna, Mahabharata – shanta.

अवधारणा: क्रौञ्चवध से वाल्मीकि का शोक श्लोक बना – “शोकः श्लोकत्वमागतः”।

  1. आनन्दवर्धन – “रामायणे हि करुणो रसः स्वयमादिकविना सूत्रितः”।
  2. (महाभारत में शान्त रस प्रधान।)

याद रखें: रामायण – करुण, महाभारत – शान्त।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRamayana – rasaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q50.
‘शतसाहस्रीसंहिता’ इति नाम्ना प्रसिद्धो ग्रन्थोऽस्ति
  1. Aरघुवंशम्
  2. Bरामायणम्
  3. Cनैषधीयचरितम्
  4. Dमहाभारतम्
Show answer

Concept: Mahabharata grew from Jaya (8,800) → Bharata (24,000) → Mahabharata/Shatasahasri Samhita (~1,00,000 verses).

  1. The Ramayana has about 24,000 verses (chaturvimshati-sahasri).

Short trick: Shata-sahasri = 1 lakh verses = Mahabharata.

अवधारणा: महाभारत – जय (8800) → भारत (24000) → महाभारत/शतसाहस्री संहिता (लगभग एक लाख श्लोक)।

  1. रामायण चतुर्विंशतिसाहस्री (24000) है।

याद रखें: शतसाहस्री = लक्ष-श्लोक = महाभारत।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMahabharata – namesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q51.
साहित्यदर्पणे कति परिच्छेदाः सन्ति ?
  1. Aपञ्च
  2. Bसप्त
  3. Cअष्टौ
  4. Dदश
Show answer

Concept: Vishvanatha’s Sahityadarpana has 10 paricchedas (from kavya-definition to alankaras; 6th on drama).

  1. Kavyaprakasha has 10 ullasas; Dhvanyaloka 4 udyotas.

Short trick: Darpana – 10 paricchedas, Prakasha – 10 ullasas.

अवधारणा: विश्वनाथकृत साहित्यदर्पण में 10 परिच्छेद हैं (षष्ठ में दृश्यकाव्य)।

  1. काव्यप्रकाश – 10 उल्लास; ध्वन्यालोक – 4 उद्योत।

याद रखें: दर्पण – 10 परिच्छेद।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSahityadarpanaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q52.
मृच्छकटिकं कीदृशं रूपकम् ?
  1. Aनाटकम्
  2. Bभाणः
  3. Cप्रकरणम्
  4. Dसमवकारः
Show answer

Concept: Shudraka’s Mrichchhakatika is a prakarana: invented plot (kalpita), hero a Brahmin/merchant (Charudatta), heroine a courtesan (Vasantasena).

  1. A nataka has a famous (prakhyata) plot and royal hero.
  2. Malatimadhava is another prakarana.

Short trick: Prakarana = invented story, middle-class hero.

अवधारणा: शूद्रककृत मृच्छकटिक प्रकरण है – कल्पित कथा, नायक ब्राह्मण चारुदत्त, नायिका गणिका वसन्तसेना।

  1. नाटक में प्रख्यात कथा व राजर्षि नायक।
  2. मालतीमाधव भी प्रकरण है।

याद रखें: प्रकरण – कल्पित वृत्त।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRupaka typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q53.
यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते ।
वाच्यार्थपूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः॥
कारिकेयं कुत्र लभ्यते ?
  1. Aध्वन्यालोके
  2. Bकाव्यप्रकाशे
  3. Cरसगङ्गाधरे
  4. Dदशरूपके
Show answer

Concept: This is Dhvanyaloka 1.10 of Anandavardhana: as sentence meaning is grasped through word meanings, so the suggested sense is grasped through the expressed sense.

  1. It explains why vachya precedes vyangya (like a lamp before seeing a pot, 1.9).

Short trick: Pada→vakya :: vachya→vyangya (Dhvanyaloka 1).

अवधारणा: यह आनन्दवर्धन के ध्वन्यालोक (1.10) की कारिका है – जैसे पदार्थ से वाक्यार्थ, वैसे ही वाच्यार्थ से व्यङ्ग्यार्थ की प्रतीति।

  1. इससे पहले 1.9 में दीपशिखा का दृष्टान्त है।

याद रखें: पद→वाक्य, वाच्य→व्यङ्ग्य – ध्वन्यालोक।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDhvanyalokaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q54.
कौटिल्येन कतिविधाः गुप्तचराः स्वीकृताः ?
  1. Aद्विविधाः
  2. Bचतुर्विधाः
  3. Cपञ्चविधाः
  4. Dषड्विधाः
Show answer

Concept: Kautilya (Arthashastra 1.11–12) classifies spies (gudhapurusha) into two broad classes:

  1. saṃsthā (stationary – kapatika, udasthita, grihapatika, vaidehaka, tapasa: five)
  2. sañcāra (roving – satri, tikshna, rasada, bhikshuki: four).

Short trick: Two classes: sanstha (5) + sanchara (4) = 9 roles.

अवधारणा: कौटिल्य (अर्थशास्त्र 1.11–12) गुप्तचरों के दो वर्ग मानते हैं –

  1. संस्था (स्थिर – कापटिक, उदास्थित, गृहपतिक, वैदेहक, तापस)
  2. संचार (घूमने वाले – सत्री, तीक्ष्ण, रसद, भिक्षुकी)।

याद रखें: दो वर्ग – संस्था (5) + संचार (4)।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – spiesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q55.
‘उज्ज्वलनीलमणिः’ इति ग्रन्थस्य लेखकः अस्ति
  1. Aरूपगोस्वामी
  2. Bभट्टिस्वामी
  3. Cवामनः
  4. Dमम्मटः
Show answer

Concept: Ujjvalanilamani (on madhura/shringara bhakti rasa) and Bhaktirasamritasindhu are by Rupa Gosvami.

  1. Bhatti – Bhattikavya; Vamana – Kavyalankarasutra; Mammata – Kavyaprakasha.

Short trick: Rupa Gosvami – Ujjvala + Bhaktirasamrita.

अवधारणा: उज्ज्वलनीलमणि (मधुर भक्तिरस) व भक्तिरसामृतसिन्धु – रूपगोस्वामी।

  1. भट्टि – भट्टिकाव्य; वामन – काव्यालङ्कारसूत्र; मम्मट – काव्यप्रकाश।

याद रखें: रूपगोस्वामी – उज्ज्वलनीलमणि।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBhakti rasa textsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q56.
भासस्य त्रयोदशनाटकानामन्वेषणं कः कृतवान् ?
  1. Aआचार्यः बी. वेंकटाचलम्
  2. Bबालगङ्गाधरतिलकः
  3. Cआचार्यबद्रीनाथशुक्लः
  4. Dटी. गणपतिशास्त्री
Show answer

Concept: In 1909–1912 Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri discovered 13 plays of Bhasa in Kerala and published them in the Trivandrum Sanskrit Series.

  1. They include Svapnavasavadatta, Pratijnayaugandharayana, Charudatta, Urubhanga etc.

Short trick: 1909, Trivandrum – Ganapati Shastri.

अवधारणा: 1909 ई. में म. म. टी. गणपतिशास्त्री ने केरल में भास के 13 नाटक खोजे और त्रिवेन्द्रम संस्कृत सीरीज़ में प्रकाशित किए।

  1. जैसे – स्वप्नवासवदत्त, प्रतिज्ञायौगन्धरायण, चारुदत्त, ऊरुभङ्ग।

याद रखें: 1909 – गणपतिशास्त्री।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBhasa – discoveryUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q57.
गिरनाराभि लेखानुसारेण प्रचण्डजलप्लावनमुञ्झावाताभ्यां सुदर्शनतटाकः कस्मिन् वर्षे भग्नः जातः ?
  1. Aसप्ततितमे
  2. Bएकसप्ततितमे
  3. Cद्विसप्ततितमे
  4. Dत्रिसप्ततितमे
Show answer

Concept: Rudradaman’s Junagadh (Girnar) inscription: varṣe dvisaptatitame (year 72, Shaka era ≈ 150 CE) heavy rain and storm breached the Sudarshana lake.

  1. It was repaired by his minister Suvishakha; the lake was built by Chandragupta Maurya’s governor Pushyagupta.

Short trick: 72 – Sudarshana breach.

अवधारणा: रुद्रदामन् के गिरनार अभिलेख में – “वर्षे द्विसप्ततितमे” (शक संवत् 72 ≈ 150 ई.) अतिवृष्टि व झंझावात से सुदर्शन झील टूटी।

  1. अमात्य सुविशाख ने मरम्मत कराई; झील पुष्यगुप्त (चन्द्रगुप्त मौर्य) ने बनवाई थी।

याद रखें: 72 – सुदर्शन भंग।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritJunagadh inscription of RudradamanUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q58.
कस्य वचो नारिकेलफलसन्निभम् ?
  1. Aमाघस्य
  2. Bभारवेः
  3. Cहर्षस्य
  4. Dबाणभट्टस्य
Show answer

Concept: Mallinatha: nārikelaphalasammitaṃ vaco bhāraveḥ – Bharavi’s style is hard outside, sweet inside like a coconut.

  1. Famous praise: “bhāraver arthagauravam”.

Short trick: Bharavi – coconut (hard shell, sweet kernel).

अवधारणा: मल्लिनाथ – “नारिकेलफलसम्मितं वचो भारवेः सपदि तद्विभज्यते”।

  1. भारवि की शैली बाहर कठोर, भीतर मधुर – “भारवेरर्थगौरवम्”।

याद रखें: भारवि – नारिकेल-पाक।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritPoets – praiseUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q59.
‘सतीव योषित्प्रकृतिः सुनिश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि’ इति सूक्तिः कुत्र लभ्यते ?
  1. Aनैषधीयचरिते
  2. Bकुमारसम्भवे
  3. Cरघुवंशे
  4. Dशिशुपालवधे
Show answer

Concept: Shishupalavadha 1.72 (Magha): Narada tells Krishna that Shishupala’s cruel nature has followed him from births as Hiranyakashipu and Ravana –

  1. “nature, firm like a chaste wife, follows a man even into other births”.

Short trick: Canto 1 of Magha – Narada on Shishupala.

अवधारणा: माघकृत शिशुपालवध 1.72 – नारद श्रीकृष्ण से कहते हैं कि हिरण्यकशिपु व रावण का स्वभाव शिशुपाल में भी है –

  1. “सती स्त्री के समान दृढ़ प्रकृति जन्मान्तरों में भी पुरुष का अनुसरण करती है।”

याद रखें: माघ सर्ग 1 – नारद-वचन।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritShishupalavadhaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q60.
‘अभ्युक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्’ इत्युक्तिः कं प्रत्युक्ता ?
  1. Aअर्थं प्रति
  2. Bव्यर्थं प्रति
  3. Cधनिनं प्रति
  4. Dअर्थिनं प्रति
Show answer

Concept: Yajnavalkya 2.9: abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet, abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet.

  1. It is a rule for the plaintiff (arthī): he must not alter (viprakṛti) what he has stated in the plaint.
  2. Mitakshara: the arthi should not change his own statement.

Short trick: Arthi (plaintiff) may not change his plaint.

अवधारणा: याज्ञवल्क्य 2.9 – “अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्। अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्॥”

  1. यह अर्थी (वादी) के लिए नियम है – उसने जो कहा है उसे बदले नहीं।
  2. मिताक्षरा – अर्थी स्वोक्त का विपर्यास न करे।

याद रखें: अर्थी अपना कथन न बदले।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritYajnavalkya Smriti – vyavaharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1