Teaching Exams · UPHESC Assistant Professor Sanskrit

UPHESC Assistant Professor Sanskrit Syllabus 2026

UPHESC Assistant Professor Sanskrit Syllabus: the latest information and updates for UPHESC Assistant Professor Sanskrit, collected by airGurukul.

Exams – airGurukul

Last updated 4 November 2026

UPHESC Assistant Professor Sanskrit Syllabus

The written exam has two parts: General Knowledge (30 questions, the same for all subjects) and Sanskrit (90 questions). Both syllabi below are the official ones of the Uttar Pradesh Education Service Selection Commission, Prayagraj.

Part 1: General Knowledge (30 questions, 90 marks)

Compulsory for all disciplines. Download PDF (0.3 MB)

Unit 1: Current Affairs

  • Major events and current affairs: national and international
  • Personalities in news
  • Sports news
  • Current research in the field of science

Unit 2: Teaching and Research Aptitude

  • Teaching: nature, objectives, need, methods, evaluation and factors affecting teaching
  • Research: meaning and methods
  • Data: source, collection and analysis
  • Role of UGC in qualitative development in higher education

Unit 3: Information and Communication Technology (ICT)

  • ICT: meaning, advantages and disadvantages
  • Basics of internet and e-mailing
  • General abbreviations and terminology

Unit 4: People and Environment

  • People and environment interaction
  • Environmental degradation: causes and solutions
  • National and international efforts for a better environment
  • Environmental control

Unit 5: Indian History and Geography

  • Salient features of Indian culture
  • Indian National Movement (1857–1950)
  • Origin of the universe and the solar system
  • Indian geography (general)

Unit 6: Indian Constitution and Economy

  • Preamble, Fundamental Rights and Directive Principles
  • Indian political system: legislature, executive and judiciary
  • Election Commission and Public Service Commission
  • Population, poverty, unemployment; planning and development; income tax
  • Agriculture, industry, trade; money, currency, banking and capital market

Part 2: Sanskrit (subject code 16) – 90 questions, 270 marks

The Sanskrit paper is at post-graduate (Master's) level. The complete official syllabus is below. Download Sanskrit syllabus PDF (1.3 MB)

इकाई-I

वैदिक-साहित्य
(क) वैदिक-साहित्य का सामान्य परिचय :
  • वेदों का काल : मैक्समूलर, ए.वेबर, जैकोबी, बालगंगाधर तिलक, एम. विण्टरनित्ज, भारतीय परम्परागत विचार
  • संहिता-साहित्य
  • संवाद-सूक्त : पुरुरवा-उर्वशी, यम-यमी, सरमा-पणि, विश्वामित्र- नदी
  • ब्राह्मण-साहित्य
  • आरण्यक-साहित्य
  • वेदांग- साहित्य : शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष ।

इकाई-II

(ख) वैदिक साहित्य का विशिष्ट अध्ययन :

1. निम्नलिखित सूक्तों का अध्ययन :

  • ऋग्वेदः - अग्नि (1.1), वरुण (1.25), सूर्य (1.125), इन्द्र (2.12), उषस् (3.61), पर्जन्य (5.83), अक्ष (10.34), ज्ञान (10.71), पुरुष (10.90), हिरण्यगर्भ (10.121), वाक् (10.125), नासदीय (10.129)
  • शुक्लयजुर्वेदः - शिवसंकल्प, अध्याय - 34 (1-6),
    प्रजापति, अध्याय - 23 (1-5)
  • अथर्ववेदः - राष्ट्राभिवर्धनम् (1.29), काल (10.53), पृथिवी (12.1)

2. ब्राह्मण-साहित्य : प्रतिपाद्य विषय, विधि एवं उसके प्रकार, अग्निहोत्र, अग्निष्टोम, दर्शपूर्णमास यज्ञ, पंचमहायज्ञ, आख्यान (शुनःशेप, वाङ्मनस्)।

3. उपनिषद्-साहित्य : निम्नलिखित उपनिषदों की विषयवस्तु तथा प्रमुख अवधारणाओं का अध्ययन : ईश, कठ, केन, बृहदारण्यक, तैत्तिरीय, श्वेताश्वतर ।

4. वैदिक व्याकरण, निरुक्त एवं वैदिक व्याख्या पद्धति :

  • ऋक्प्रातिशाख्य : निम्नलिखित परिभाषाएँ -
    समानाक्षर, सन्ध्यक्षर, अघोष, सोष्म, स्वरभक्ति, यम, रक्त, संयोग, प्रगृह्य, रिफित।
  • निरुक्त (अध्याय 1 तथा 2)
    चार पद - नाम विचार, आख्यात विचार, उपसर्गों का अर्थ, निपात की कोटियाँ,
  • निरुक्त अध्ययन के प्रयोजन
  • निर्वचन के सिद्धान्त
  • निम्नलिखित शब्दों का निर्वचन -
    आचार्य, वीर, ह्रद, गो, समुद्र, वृत्र, आदित्य, उषस्, मेघ, वाक्, उदक, नदी, अश्व, अग्नि, जातवेदस्, वैश्वानर, निघण्टु।
  • वैदिक स्वर : उदात्त, अनुदात्त तथा स्वरित।
  • वैदिक व्याख्या पद्धति : प्राचीन एवं अर्वाचीन

इकाई-III

दर्शन-साहित्य
(क) प्रमुख भारतीय दर्शनों का सामान्य परिचय :

प्रमाणमीमांसा, तत्त्वमीमांसा, आचारमीमांसा (चार्वाक, जैन, बौद्ध, सांख्य, योग, न्याय-वैशेषिक, मीमांसा के संदर्भ।

इकाई-IV

(ख) दर्शन-साहित्य का विशिष्ट अध्ययन :
  • ईश्वरकृष्ण- सांख्यकारिका - सत्कार्यवाद, पुरुषस्वरूप, प्रकृतिस्वरूप, सृष्टिक्रम, प्रत्ययसर्ग, कैवल्य।
  • सदानन्द- वेदान्तसार- अनुबन्ध-चतुष्ट्य, अज्ञान, अध्यारोप-अपवाद, लिंगशरीरोत्पत्ति, पंचीकरण, विवर्त, महावाक्य, जीवन्मुक्ति।
  • अन्नंभट्ट; तर्कसंग्रह/केशव मिश्र; तर्कभाषा- पदार्थ, कारण, प्रमाण (प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, शब्द), प्रमेय।
    1. लौगाक्षिभास्कर; अर्थसंग्रह
    2. पतंजलि; योगसूत्र, - (व्यासभाष्य) : चित्तभूमि, चित्तवृत्तियाँ, ईश्वर का स्वरूप, योगाङ्ग, समाधि, कैवल्य।
    3. बादरायण; ब्रह्मसूत्र 1.1 (शांकरभाष्य)
    4. विश्वनाथपंचानन; न्यायसिद्धान्तमुक्तावली (अनुमानखण्ड)
    5. सर्वदर्शनसंग्रह; जैनमत, बौद्धमत

इकाई-V

व्याकरण एवं भाषा विज्ञान
(क) सामान्य-परिचय : निम्नलिखित आचार्यों का परिचय –
  • पाणिनि, कात्यायन, पतंजलि, भर्तृहरि, वामनजयादित्य, भट्टोजिदीक्षित, नागेशभट्ट, जैनेन्द्र, कैय्यट, शाकटायन, हेमचन्द्रसूरि, सारस्वतव्याकरणकार।
भाषाविज्ञान :

भाषा की परिभाषा, भाषा का वर्गीकरण (आकृतिमूलक एवं पारिवारिक), ध्वनियों का वर्गीकरण : स्पर्श, संघर्षी, अर्धस्वर, स्वर (संस्कृत ध्वनियों के विशेष संदर्भ में), ध्वनि परिवर्तन के कारण, ध्वनि-नियम (ग्रिम, ग्रासमान, वर्नर) अर्थ-परिवर्तन की दिशाएँ एवं कारण, वाक्य का लक्षण व भेद, भारोपीय परिवार का सामान्य परिचय, वैदिक संस्कृत एवं लौकिक संस्कृत में अन्तर, भाषा तथा वाक् में अन्तर, भाषा तथा बोली में अन्तर।

इकाई-VI

(ख) व्याकरण का विशिष्ट अध्ययन :
  • परिभाषाएँ - संहिता, संयोग, गुण, वृद्धि, प्रातिपदिक, नदी, घि, उपधा, अपृक्त, गति, पद, विभाषा, सवर्ण, टि, प्रगृह्य, सर्वनामस्थान, भ, सर्वनाम, निष्ठा।
  • सन्धि - अच् सन्धि, हल् सन्धि, विसर्ग सन्धि (लघुसिद्धान्तकौमुदी के अनुसार)
  • सुबन्त - अजन्त - राम, सर्व (तीनों लिंगों में), विश्वपा, हरि, सखि, गुरु, पितृ, गौ, रमा, मति, नदी, धेनु, मातृ, ज्ञान, वारि, मधु। हलन्त - लिह्, विश्ववाह्, चतुर् (तीनों लिंगों में), इदम् (तीनों लिंगों में), किम् (तीनों लिंगों में), तत् (तीनों लिंगों में), राजन्, मघवन्, पथिन्, विद्वस्, अस्मद्, युष्मद्।
  • समास - अव्ययीभाव, तत्पुरुष, बहुव्रीहि, द्वन्द, (लघुसिद्धान्तकौमुदी के अनुसार)
  • तद्धित - अपत्यार्थक एवं मत्वर्थीय (सिद्धान्तकौमुदी के अनुसार)
  • तिङन्त - भू, एध्, अद्, अस्, हु, दिव्, षुञ्, तुद्, तन्, कृ, रुध्, क्रीञ्, चुर् ।
  • प्रत्ययान्त - णिजन्त; सन्नन्त; यङन्त; यङ्लुगन्त; नामधातु।
  • कृदन्त - तव्य / तव्यत्; अनीयर्; यत्; ण्यत्; क्यप्; शतृ; शानच्; क्त्वा; क्त; क्तवतु; तुमुन्; ण्वुल।
  • स्त्रीप्रत्यय - लघुसिद्धान्तकौमुदी के अनुसार
  • कारक प्रकरण - सिद्धान्तकौमुदी के अनुसार
  • महाभाष्य (पस्पशाह्निक)
    शब्दपरिभाषा, शब्द एवं अर्थ सम्बन्ध, व्याकरण अध्ययन के उद्देश्य, व्याकरण की परिभाषा, साधु शब्द के प्रयोग का परिणाम, व्याकरण पद्धति।
  • वाक्यपदीयम् (ब्रह्मकाण्ड)
    स्फोट का स्वरूप, शब्द-ब्रह्म का स्वरूप, शब्द-ब्रह्म की शक्तियाँ, स्फोट एवं ध्वनि का सम्बन्ध, शब्दार्थ सम्बन्ध, ध्वनि के प्रकार, भाषा के स्तर।

इकाई-VII

संस्कृत-साहित्य, काव्यशास्त्र एवं छन्दपरिचय :
(क) निम्नलिखित का सामान्य परिचय :
  • भास, अश्वघोष, कालिदास, शूद्रक, विशाखदत्त, भारवि, माघ, हर्ष, बाणभट्ट, दण्डी, भवभूति, भट्टनारायण, बिल्हण, श्रीहर्ष, अम्बिकादत्तव्यास, पंडिता क्षमाराव, वी. राघवन्, श्रीधरभास्कर वर्णेकर।
  • काव्यशास्त्र : रससम्प्रदाय, अलंकारसम्प्रदाय, रीतिसम्प्रदाय, ध्वनिसम्प्रदाय, व्रकोक्तिसम्प्रदाय, औचित्यसम्प्रदाय ।
  • पाश्चात्य काव्यशास्त्र : अरस्तू, लॉन्जाइनस, क्रोचे।

इकाई-VIII

(ख) निम्नलिखित का विशिष्ट अध्ययन :
  • पद्य : बुद्धचरितम् (प्रथम) रघुवंशम् (प्रथमसर्ग), किरातार्जुनीयम् (प्रथमसर्ग), शिशुपालवधम्, (प्रथमसर्ग), नैषधीयचरितम् (प्रथमसर्ग), मेघदूतम् (उत्तरमेघ)
  • नाट्य : स्वप्नवासवदत्तम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम्, वेणीसंहारम्, मुद्राराक्षसम्, उत्तररामचरितम्, रत्नावली, मृच्छकटिकम्।
  • गद्य : दशकुमारचरितम् (अष्टम-उच्छ्वास), हर्षचरितम् (पञ्चम-उच्छ्वास), कादम्बरी (शुकनासोपदेश)
  • चम्पूकाव्य : नलचम्पूः (प्रथम-उच्छ्वास)
  • साहित्यदर्पण : काव्य लक्षण, अन्य काव्यशास्त्रियों के काव्यलक्षणों का खण्डन,
    काव्य की अन्य परिभाषाओं का खण्डन, शब्दशक्तियाँ- (संकेतग्रह, अभिधा, लक्षणा, व्यंजना), काव्यभेद (चतुर्थ परिच्छेद) श्रव्यकाव्य (गद्य, पद्य, मिश्र काव्य-लक्षण)
  • काव्यप्रकाश :
    काव्यलक्षण, काव्यप्रयोजन, काव्यहेतु, काव्यभेद, शब्दशक्तियाँ, अभिहितान्वयवाद, अन्विताभिधानवाद, रसस्वरूप एवं रससूत्र विमर्श, रसदोष, काव्यगुण, व्यंजनावृत्ति की स्थापना (पञ्चम उल्लास)
    अंलकार :
    वक्रोक्ति, अनुप्रास, यमक, श्लेष, उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, समासोक्ति, अपह्नुति, निदर्शना, अर्थान्तरन्यास, दृष्टान्त, विभावना, विशेषोक्ति, स्वभावोक्ति, विरोधाभास, सकंर, संसृष्टि ।
  • ध्वन्यालोकः (प्रथम उद्योत)
  • वक्रोक्तिजीवितम् (प्रथम उन्मेष)
  • भरत-नाट्यशास्त्रम् (द्वितीय एवं षष्ठ अध्याय)
  • दशरूपकम् (प्रथम तथा तृतीय प्रकाश)
  • छन्द परिचय -
    आर्या, अनुष्टुप्, इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, वसन्ततिलका, उपजाति, वंशस्थ, द्रुतविलम्बित, शालिनी, मालिनी, शिखरिणी, मन्दाक्रान्ता, हरिणी, शार्दूलविक्रीडित, स्रग्धरा ।

इकाई-IX

पुराणेतिहास, धर्मशास्त्र एवम् अभिलेखशास्त्र
(क) निम्नलिखित का सामान्य परिचयः
  • रामायण - विषयवस्तु, काल, रामायणकालीन समाज, परवर्ती ग्रन्थों के लिए प्रेरणास्रोत, साहित्यिक महत्त्व, रामायण में आख्यान ।
  • महाभारत - विषयवस्तु, काल, महाभारतकालीन समाज, परवर्ती ग्रन्थों के लिए प्रेरणास्रोत, साहित्यिक महत्त्व, महाभारत में आख्यान।
  • पुराण - पुराण की परिभाषा, महापुराण - उपपुराण, पौराणिक सृष्टि-विज्ञान, पौराणिक आख्यान।
  • प्रमुख स्मृतियों का सामान्य परिचय।
  • अर्थशास्त्र का सामान्य परिचय।
  • लिपि : ब्राह्मी लिपि का इतिहास एवं उत्पत्ति के सिद्धान्त।
  • अभिलेख का सामान्य परिचय

इकाई-X

(ख) निम्नलिखित ग्रन्थों का विशिष्ट अध्ययन
  • कौटिलीय अर्थशास्त्रम् (प्रथम-विनयाधिकारिक)
  • मनुस्मृति : (प्रथम, द्वितीय तथा सप्तम अध्याय)
  • याज्ञवल्क्यस्मृति : ( व्यवहाराध्याय)
  • लिपि तथा अभिलेख –
    • गुप्तकालीन तथा अशोककालीन ब्राह्मी लिपि ।
    • अशोक के अभिलेख - प्रमुख शिलालेख, प्रमुख स्तम्भलेख
    • मौर्योत्तरकालीन अभिलेख – कनिष्क के शासन वर्ष 3 का सारनाथ बौद्ध प्रतिमा लेख, रुद्रदामन् का गिरनार शिलालेख, खारवेल का हाथीगुम्फा अभिलेख
    • गुप्तकालीन एवं गुप्तोत्तरकालीन अभिलेख – समुद्रगुप्त का इलाहाबाद स्तम्भलेख, यशोधर्मन् का मन्दसौर शिलालेख, हर्ष का बांसखेड़ा ताम्रपट्ट अभिलेख, पुलकेशिन् द्वितीय का ऐहोल शिलालेख ।

How to prepare

  • Match the official Sanskrit syllabus unit by unit with your Master's notes and mark weak units first.
  • Solve previous UPHESC/UPESSC Assistant Professor Sanskrit papers (Advt 51 re-exam of April 2026 is the most recent).
  • Do not leave GK for the end: Teaching and Research Aptitude and ICT are scoring units of the GK paper.
  • Practise MCQs under time limits because of negative marking (-1 per wrong answer).

Syllabus PDFs of all 43 subjects are on UPHESC Assistant Professor.

Download our app

Study smarter with the airGurukul App

Your complete exam-prep companion - classes, practice, and progress tracking.

Learn anytime, anywhere - live classes, tests, notes, and updates in one place.

GET IT ONGoogle Play