Q41.यास्कमते मेघप्रतीको वर्तते
- Aवृत्रः
- Bयक्षः
- Cपणिः
- Dयमः
Show answer
Concept: Nirukta 2.16: tat ko vṛtraḥ? megha iti nairuktāḥ, tvāṣṭro ’sura ityaitihāsikāḥ.
- For the etymologists Vritra is the cloud that withholds water; Indra’s slaying it = rain.
- Historians (aitihāsikas) take him as Tvashtri’s demon son.
Short trick: Indra–Vritra fight = thunder-storm releasing rain.
अवधारणा: निरुक्त 2.16 – “तत्को वृत्रः? मेघ इति नैरुक्ताः, त्वाष्ट्रोऽसुर इत्यैतिहासिकाः।”
- नैरुक्तों के मत में वृत्र जल रोकने वाला मेघ है; इन्द्र द्वारा वध = वर्षा।
- ऐतिहासिक उसे त्वष्टा-पुत्र असुर मानते हैं।
याद रखें: इन्द्र-वृत्र युद्ध = मेघ से वर्षा।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta – VritraUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q42.‘वर्णस्वराद्युच्चारणप्रकारो यत्रोपदिश्यते सा शिक्षा’ उक्तिरियं कुत्रोल्लिखिता लभ्यते ?
- Aसायणकृत–ऋग्वेदभाष्य भूमिकायाम्
- Bपाणिनीयशिक्षायाम्
- Cतैत्तिरीयोपनिषदि
- Dनिरुक्ते
Show answer
Concept: This definition of Shiksha is from Sayana’s introduction (Upodghata) to his Rigveda-bhashya, where he defines all six Vedangas.
- Taittiriya Upanishad (Shikshavalli) only lists the six topics: varṇa, svara, mātrā, bala, sāma, santāna – it doesn’t give this sentence.
- Paniniya Shiksha and Nirukta do not contain this definition.
Short trick: “Yatra upadiśyate” style definitions = Sayana’s Bhumika.
अवधारणा: शिक्षा का यह लक्षण सायणाचार्य की ऋग्वेदभाष्य-भूमिका (उपोद्घात) में है, जहाँ छहों वेदाङ्गों के लक्षण दिए गए हैं।
- तैत्तिरीयोपनिषद् (शिक्षावल्ली) में केवल “वर्णः स्वरः मात्रा बलम् साम सन्तानः” – छह विषय गिनाए गए हैं।
- पाणिनीयशिक्षा व निरुक्त में यह वाक्य नहीं है।
याद रखें: वेदाङ्ग-लक्षण = सायण-भूमिका।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedanga – ShikshaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q43.‘रोदसी’ पदार्थस्य कोऽर्थः
- Aमरुतः
- Bद्यावापृथिवी
- Cरुद्रः
- Dजलम्
Show answer
Concept: Rodasī (dual) = heaven and earth together (dyāvāpṛthivī).
- Nighantu 3.30 lists rodasī among the names of dyāvāpṛthivī.
- Maruts, Rudra and water are different words (marutaḥ, rudraḥ, āpaḥ).
Short trick: Rodasī is always dual – the two worlds.
अवधारणा: रोदसी (द्विवचन) = द्यौ और पृथिवी, अर्थात् द्यावापृथिवी।
- निघण्टु 3.30 में द्यावापृथिवी के नामों में ‘रोदसी’ है।
- मरुत्, रुद्र, जल – भिन्न अर्थ।
याद रखें: रोदसी सदा द्विवचन – दो लोक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedic vocabularyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q44.न्यायसूत्रग्रन्थस्य प्रणेता कः ?
- Aवात्स्यायनः
- Bगौतमः
- Cदिङ्नागः
- Dउद्योतकरः
Show answer
Concept: Nyaya Sutra was composed by Gautama (Akshapada).
- Vatsyayana wrote the Nyaya-bhashya on it; Uddyotakara the Nyaya-varttika.
- Dignaga was a Buddhist logician who criticised Nyaya.
Short trick: Sutra – Gautama → Bhashya – Vatsyayana → Varttika – Uddyotakara.
अवधारणा: न्यायसूत्र के प्रणेता गौतम (अक्षपाद) हैं।
- वात्स्यायन – न्यायभाष्य; उद्योतकर – न्यायवार्त्तिक।
- दिङ्नाग बौद्ध नैयायिक थे।
याद रखें: सूत्र-गौतम, भाष्य-वात्स्यायन, वार्त्तिक-उद्योतकर।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNyaya literatureUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q45.‘सूक्ष्मशरीराणि……..’ इत्यत्र रिक्तस्थाने किमेतत् समुचितम् ?
- Aनवदशावयवानि
- Bअष्टादशावयवानि
- Cएकादशावयवानि
- Dसप्तदशावयवानि
Show answer
Concept: Vedantasara: sūkṣmaśarīrāṇi saptadaśāvayavāni liṅgaśarīrāṇi.
- 17 parts = 5 jnanendriyas + 5 karmendriyas + 5 pranas + buddhi + manas.
- (Sankhya counts 18 elements in the linga-sharira, but the quoted sentence is Vedantasara’s.)
Short trick: 5 + 5 + 5 + 2 = 17.
अवधारणा: वेदान्तसार – “सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिङ्गशरीराणि।”
- 17 अवयव = 5 ज्ञानेन्द्रिय + 5 कर्मेन्द्रिय + 5 प्राण + बुद्धि + मन।
- (सांख्य में लिङ्गशरीर 18 तत्त्वों का माना गया है, पर यह वाक्य वेदान्तसार का है।)
याद रखें: 5+5+5+2 = 17।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedantasara – subtle bodyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
- Aगुरुः
- Bचञ्चलः
- Cलघुः
- Dदीर्घः
Show answer
Concept: Sankhya Karika 13: sattvaṃ laghu prakāśakam iṣṭam, upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ, guru varaṇakam eva tamaḥ.
- Sattva – light and illuminating; Rajas – stimulating and mobile (chala); Tamas – heavy and enveloping.
- So “laghu” belongs to sattva.
Short trick: Sattva light, Rajas restless, Tamas heavy.
अवधारणा: सांख्यकारिका 13 – “सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः। गुरु वरणकमेव तमः…”
- सत्त्व – लघु, प्रकाशक; रजस् – चल; तमस् – गुरु, आवरक।
- अतः ‘लघु’ सत्त्व का धर्म है।
याद रखें: सत्त्व-लघु, रज-चल, तम-गुरु।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSankhya – gunasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
- Aविकल्पः
- Bविपर्ययः
- Cस्मृतिः
- Dविक्षिप्तिः
Show answer
Concept: Yoga Sutra 1.6: pramāṇa-viparyaya-vikalpa-nidrā-smṛtayaḥ – the five vrittis.
- Vikalpa, viparyaya and smriti are vrittis.
- “Vikshipta” is a state (bhumi) of mind, not a vritti.
Short trick: Five vrittis: Pramana, Viparyaya, Vikalpa, Nidra, Smriti.
अवधारणा: योगसूत्र 1.6 – “प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः” – पाँच वृत्तियाँ।
- विकल्प, विपर्यय, स्मृति वृत्तियाँ हैं।
- विक्षिप्त चित्त की भूमि है, वृत्ति नहीं।
याद रखें: प्र-वि-वि-नि-स्मृ – पाँच वृत्तियाँ।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritYoga – vrittisUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q48.अनुबन्धचतुष्टये मुख्यः प्रमेयोऽस्ति
- Aअधिकारी
- Bविषयः
- Cसम्बन्धः
- Dप्रयोजनम्
Show answer
Concept: Four anubandhas: adhikari, vishaya, sambandha, prayojana.
- Vedantasara: viṣayo jīvabrahmaikyaṃ śuddhacaitanyaṃ prameyam – the vishaya is what is to be known (prameya).
- Adhikari is the knower, sambandha the link, prayojana the fruit.
Short trick: Prameya = what is known = Vishaya.
अवधारणा: चार अनुबन्ध – अधिकारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन।
- वेदान्तसार – “विषयो जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम्”।
- अधिकारी जानने वाला, सम्बन्ध योग, प्रयोजन फल है; प्रमेय तो विषय ही है।
याद रखें: प्रमेय = विषय।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedantasara – anubandhaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q49.यदा सविकल्पकानन्तरं हानोपादानोपेक्षाबुद्धयो जायन्ते तदा करणं भवति
- Aनिर्विकल्पकं ज्ञानम्
- Bपरामर्शकं ज्ञानम्
- Cअवान्तरव्यापारः
- Dइन्द्रियार्थसन्निकर्षः
Show answer
Concept: Tarkabhasha gives three cases of the instrument (karana) of perception.
- (1) Nirvikalpaka as result → indriya is karana. (2) Savikalpaka as result → sannikarsha is karana.
- (3) When hana-upadana-upeksha buddhi arise after savikalpaka → nirvikalpakaṃ jñānaṃ karaṇam, savikalpakam avāntaravyāpāraḥ, hānādibuddhayaḥ phalam.
Short trick: Third case: knowledge itself (nirvikalpaka) is the karana.
अवधारणा: तर्कभाषा में प्रत्यक्ष के करण की तीन स्थितियाँ हैं।
- (1) निर्विकल्पक फल हो तो इन्द्रिय करण; (2) सविकल्पक फल हो तो सन्निकर्ष करण।
- (3) “यदा सविकल्पकानन्तरं हानोपादानोपेक्षाबुद्धयो जायन्ते तदा निर्विकल्पकं ज्ञानं करणम्, सविकल्पकमवान्तरव्यापारः, हानादिबुद्धयः फलम्।”
याद रखें: तीसरी स्थिति – ज्ञान (निर्विकल्पक) करण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritTarkabhasha – karana of pratyakshaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q50.जैनदर्शने प्रत्यक्षज्ञानं कियत्प्रकारकं भवति ?
- Aएकम्
- Bद्वे
- Cत्रीणि
- Dचत्वारि
Show answer
Concept: Jainism has five kinds of knowledge: mati, shruta, avadhi, manahparyaya, kevala.
- Mati and shruta are paroksha (through senses/mind); avadhi, manahparyaya and kevala are pratyaksha (direct to the soul) – Tattvartha Sutra 1.11–12.
- So pratyaksha jnana is three-fold.
Short trick: Last three of the five = pratyaksha.
अवधारणा: जैनदर्शन में पाँच ज्ञान – मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय, केवल।
- मति व श्रुत परोक्ष; अवधि, मनःपर्यय, केवल प्रत्यक्ष (तत्त्वार्थसूत्र 1.11–12)।
- अतः प्रत्यक्ष ज्ञान त्रिविध है।
याद रखें: पाँच में अन्तिम तीन – प्रत्यक्ष।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritJain epistemologyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q51.तन्तुरूपं पटरूपस्य कीदृशं कारणम् अस्ति
- Aसमवायिकारणम्
- Bअसमवायिकारणम्
- Cनिमित्तकारणम्
- Dउपादानकारणम्
Show answer
Concept: Note: the question asks about the colour of threads (tanturūpa) as the cause of the colour of cloth (paṭarūpa).
- Tarkasangraha: tanturūpaṃ paṭarūpasya asamavāyikāraṇam – it inheres in the samavayi cause (threads) of the cloth and produces cloth-colour.
- Threads themselves are samavayi karana of the cloth; loom etc. are nimitta.
Short trick: Quality of the cause → quality of the effect = asamavayi.
अवधारणा: प्रश्न ‘तन्तुरूप’ (तन्तुओं का रंग) व ‘पटरूप’ (पट का रंग) का है।
- तर्कसंग्रह – “तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारणम्” – यह पट के समवायिकारण तन्तुओं में रहकर पटरूप को उत्पन्न करता है।
- तन्तु स्वयं पट के समवायिकारण हैं, तुरी-वेमादि निमित्तकारण।
याद रखें: कारण का गुण → कार्य का गुण = असमवायिकारण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNyaya-Vaisheshika – causesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q52.इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं किमुच्यते
- Aप्रत्यक्षम्
- Bउपमानम्
- Cअनुमानम्
- Dआप्तवचनम्
Show answer
Concept: Nyaya Sutra 1.1.4 and Tarkasangraha: indriyārthasannikarṣajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣam.
- Anumana arises from paramarsha, upamana from similarity, shabda from words of a reliable person.
Short trick: Sense + object contact = pratyaksha.
अवधारणा: तर्कसंग्रह – “इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम्” (न्यायसूत्र 1.1.4)।
- अनुमान परामर्श से, उपमान सादृश्य से, शब्द आप्तवाक्य से।
याद रखें: इन्द्रिय-अर्थ-सन्निकर्ष = प्रत्यक्ष।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNyaya – pratyakshaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q53.“आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता” इत्येतासां विद्यानां समृद्धिः कौटिल्यार्थशास्त्रे केन सह उपदिष्टा ?
- Aधर्मेण
- Bदानेन
- Cकर्मणा
- Dदण्डेन
Show answer
Concept: Kautilya: four vidyas – anvikshiki, trayi, varta, dandaniti.
- Arthashastra 1.4: ānvīkṣikī-trayī-vārtānāṃ yogakṣemasādhano daṇḍaḥ – the first three prosper through danda.
- Hence danda (governance/punishment) sustains the other three.
Short trick: Danda protects the other three vidyas.
अवधारणा: कौटिल्य – चार विद्याएँ: आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता, दण्डनीति।
- अर्थशास्त्र 1.4 – “आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः”।
- अतः तीनों विद्याओं की समृद्धि दण्ड से है।
याद रखें: दण्ड – तीनों विद्याओं का रक्षक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – vidyasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q54.‘चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः’ इति केन प्रतिपादितम् ?
- Aजैमिनिना
- Bपाणिनिना
- Cयास्केन
- Dपतञ्जलिना
Show answer
Concept: Mimamsa Sutra 1.1.2 of Jaimini: codanālakṣaṇo ’rtho dharmaḥ – dharma is that good which is known through Vedic injunction.
- Sutra 1.1.1 is “athāto dharmajijñāsā”.
Short trick: Jaimini 1.1.1 → jijnasa, 1.1.2 → definition.
अवधारणा: जैमिनि का मीमांसासूत्र 1.1.2 – “चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः” – वेद-विधि से ज्ञात कल्याणकारी अर्थ धर्म है।
- 1.1.1 – “अथातो धर्मजिज्ञासा”।
याद रखें: जैमिनि – धर्म का लक्षण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – dharmaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q55.सांख्यदर्शने विपर्ययस्य मूलतः कति भेदाः सन्ति ?
- Aपञ्च
- Bद्वादश
- Cसप्तदश
- Dपञ्चविंशतिः
Show answer
Concept: Sankhya Karika 47: pañca viparyayabhedā bhavanty aśaktiś ca karaṇavaikalyāt…
- Five basic viparyayas: tamas, moha, mahamoha, tamisra, andhatamisra (= avidya, asmita, raga, dvesha, abhinivesha).
- With subdivisions they become 62 (SK 48), but basically five.
Short trick: 5 viparyaya, 28 ashakti, 9 tushti, 8 siddhi.
अवधारणा: सांख्यकारिका 47 – “पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तिश्च करणवैकल्यात्…”।
- पाँच – तम, मोह, महामोह, तामिस्र, अन्धतामिस्र।
- अवान्तर भेदों से 62 (का. 48), पर मूल भेद पाँच।
याद रखें: विपर्यय 5, अशक्ति 28, तुष्टि 9, सिद्धि 8।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSankhya – viparyayaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q56.पापक्षयसाधनानि चान्द्रायणादीनि कीदृशानि ?
- Aउपासनानि
- Bकाम्यानि
- Cप्रायश्चित्तानि
- Dनैमित्तिकानि
Show answer
Concept: Vedantasara: prāyaścittāni pāpakṣayamātrasādhanāni cāndrāyaṇādīni.
- Kamya – for desired goals (jyotishtoma); nitya – sandhya; naimittika – jatyeshti; upasana – mental worship (shandilya-vidya).
Short trick: Chandrayana = expiation (prayashchitta).
अवधारणा: वेदान्तसार – “प्रायश्चित्तानि पापक्षयमात्रसाधनानि चान्द्रायणादीनि”।
- काम्य – ज्योतिष्टोमादि; नित्य – सन्ध्यावन्दनादि; नैमित्तिक – जातेष्टि; उपासना – शाण्डिल्यविद्यादि।
याद रखें: चान्द्रायण = प्रायश्चित्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVedantasara – types of karmaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
- Aयोगाचारः
- Bवैभाषिकः
- Cमहायानी
- Dमाध्यमिकः
Show answer
Concept: Vaibhashika (Hinayana) is the Sarvastivada school – it holds that dharmas exist in all three times.
- Sautrantika – external objects inferred; Yogachara – only consciousness; Madhyamika – shunyata.
Short trick: Vaibhashika = “sarvam asti”.
अवधारणा: वैभाषिक (हीनयान) सर्वास्तिवादी हैं – बाह्य व आन्तर सब प्रत्यक्ष सत्य।
- सौत्रान्तिक – बाह्यार्थानुमेयवाद; योगाचार – विज्ञानवाद; माध्यमिक – शून्यवाद।
याद रखें: वैभाषिक = “सर्वमस्ति”।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBuddhist schoolsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q58.वार्तिकलक्षणे किन्नास्ति एतेषु ?
- Aउक्तचिन्तनम्
- Bसदुक्तचिन्तनम्
- Cदुरुक्तचिन्तनम्
- Dअनुक्तचिन्तनम्
Show answer
Concept: uktānuktaduruktānāṃ cintā yatra pravartate, taṃ granthaṃ vārttikaṃ prāhur vārttikajñā manīṣiṇaḥ.
- A varttika considers what is said (ukta), unsaid (anukta) and ill-said (durukta).
- “Sadukta-chintana” is not part of it.
Short trick: Ukta – Anukta – Durukta.
अवधारणा: “उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते। तं ग्रन्थं वार्तिकं प्राहुर्वार्तिकज्ञा मनीषिणः॥”
- वार्त्तिक में उक्त, अनुक्त व दुरुक्त का विचार होता है।
- ‘सदुक्त’ इसमें नहीं।
याद रखें: उक्त-अनुक्त-दुरुक्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDefinition of varttikaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q59.‘परिभाषेन्दुशेखरः’ इतिग्रन्थस्य प्रणेतुः नाम
- Aमुकुलभट्टः
- Bकौण्डभट्टः
- Cनागेशभट्टः
- Dरङ्गोजिभट्टः
Show answer
Concept: Paribhashendushekhara is by Nagesha Bhatta (also Laghu-shabdendushekhara, Vaiyakarana-siddhanta-manjusha).
- Kaunda Bhatta – Vaiyakarana-bhushana(sara); Mukula Bhatta – Abhidhavrittimatrika; Rangoji – Bhattoji’s brother.
Short trick: “Shekhara” books = Nagesha.
अवधारणा: परिभाषेन्दुशेखर – नागेशभट्ट (लघुशब्देन्दुशेखर, मञ्जूषा भी)।
- कौण्डभट्ट – वैयाकरणभूषणसार; मुकुलभट्ट – अभिधावृत्तिमातृका; रङ्गोजि – भट्टोजि के भाई।
याद रखें: ‘शेखर’ ग्रन्थ = नागेश।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVyakarana textsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q60.यत्प्रत्ययान्तं पदं किम् ?
- Aएधनीयम्
- Bसाहित्यम्
- Cचेयम्
- Dकार्यम्
Show answer
Concept: “aco yat” (3.1.97): after a vowel-ending root, yat. ci + yat → ceyam (guna).
- Edhanīyam – anīyar; kāryam – ṇyat (ṛhalor ṇyat); sāhityam – taddhita ṣyañ.
Short trick: Vowel-final root → yat (ceya, jeya, deya).
अवधारणा: “अचो यत्” (3.1.97) – अजन्त धातु से यत्: चि + यत् = चेयम्।
- एधनीयम् – अनीयर्; कार्यम् – ण्यत्; साहित्यम् – ष्यञ् (तद्धित)।
याद रखें: अजन्त → यत् (चेय, जेय, देय)।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKrit – krtya suffixesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1