Q81.साहित्यदर्पणे कति परिच्छेदाः सन्ति ?
- Aपञ्च
- Bसप्त
- Cअष्टौ
- Dदश
Show answer
Concept: Vishvanatha’s Sahityadarpana has 10 paricchedas (from kavya-definition to alankaras; 6th on drama).
- Kavyaprakasha has 10 ullasas; Dhvanyaloka 4 udyotas.
Short trick: Darpana – 10 paricchedas, Prakasha – 10 ullasas.
अवधारणा: विश्वनाथकृत साहित्यदर्पण में 10 परिच्छेद हैं (षष्ठ में दृश्यकाव्य)।
- काव्यप्रकाश – 10 उल्लास; ध्वन्यालोक – 4 उद्योत।
याद रखें: दर्पण – 10 परिच्छेद।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSahityadarpanaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q82.मृच्छकटिकं कीदृशं रूपकम् ?
- Aनाटकम्
- Bभाणः
- Cप्रकरणम्
- Dसमवकारः
Show answer
Concept: Shudraka’s Mrichchhakatika is a prakarana: invented plot (kalpita), hero a Brahmin/merchant (Charudatta), heroine a courtesan (Vasantasena).
- A nataka has a famous (prakhyata) plot and royal hero.
- Malatimadhava is another prakarana.
Short trick: Prakarana = invented story, middle-class hero.
अवधारणा: शूद्रककृत मृच्छकटिक प्रकरण है – कल्पित कथा, नायक ब्राह्मण चारुदत्त, नायिका गणिका वसन्तसेना।
- नाटक में प्रख्यात कथा व राजर्षि नायक।
- मालतीमाधव भी प्रकरण है।
याद रखें: प्रकरण – कल्पित वृत्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRupaka typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q83.यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते ।
वाच्यार्थपूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः॥
कारिकेयं कुत्र लभ्यते ?
- Aध्वन्यालोके
- Bकाव्यप्रकाशे
- Cरसगङ्गाधरे
- Dदशरूपके
Show answer
Concept: This is Dhvanyaloka 1.10 of Anandavardhana: as sentence meaning is grasped through word meanings, so the suggested sense is grasped through the expressed sense.
- It explains why vachya precedes vyangya (like a lamp before seeing a pot, 1.9).
Short trick: Pada→vakya :: vachya→vyangya (Dhvanyaloka 1).
अवधारणा: यह आनन्दवर्धन के ध्वन्यालोक (1.10) की कारिका है – जैसे पदार्थ से वाक्यार्थ, वैसे ही वाच्यार्थ से व्यङ्ग्यार्थ की प्रतीति।
- इससे पहले 1.9 में दीपशिखा का दृष्टान्त है।
याद रखें: पद→वाक्य, वाच्य→व्यङ्ग्य – ध्वन्यालोक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDhvanyalokaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q84.कौटिल्येन कतिविधाः गुप्तचराः स्वीकृताः ?
- Aद्विविधाः
- Bचतुर्विधाः
- Cपञ्चविधाः
- Dषड्विधाः
Show answer
Concept: Kautilya (Arthashastra 1.11–12) classifies spies (gudhapurusha) into two broad classes:
- saṃsthā (stationary – kapatika, udasthita, grihapatika, vaidehaka, tapasa: five)
- sañcāra (roving – satri, tikshna, rasada, bhikshuki: four).
Short trick: Two classes: sanstha (5) + sanchara (4) = 9 roles.
अवधारणा: कौटिल्य (अर्थशास्त्र 1.11–12) गुप्तचरों के दो वर्ग मानते हैं –
- संस्था (स्थिर – कापटिक, उदास्थित, गृहपतिक, वैदेहक, तापस)
- संचार (घूमने वाले – सत्री, तीक्ष्ण, रसद, भिक्षुकी)।
याद रखें: दो वर्ग – संस्था (5) + संचार (4)।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – spiesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q85.‘उज्ज्वलनीलमणिः’ इति ग्रन्थस्य लेखकः अस्ति
- Aरूपगोस्वामी
- Bभट्टिस्वामी
- Cवामनः
- Dमम्मटः
Show answer
Concept: Ujjvalanilamani (on madhura/shringara bhakti rasa) and Bhaktirasamritasindhu are by Rupa Gosvami.
- Bhatti – Bhattikavya; Vamana – Kavyalankarasutra; Mammata – Kavyaprakasha.
Short trick: Rupa Gosvami – Ujjvala + Bhaktirasamrita.
अवधारणा: उज्ज्वलनीलमणि (मधुर भक्तिरस) व भक्तिरसामृतसिन्धु – रूपगोस्वामी।
- भट्टि – भट्टिकाव्य; वामन – काव्यालङ्कारसूत्र; मम्मट – काव्यप्रकाश।
याद रखें: रूपगोस्वामी – उज्ज्वलनीलमणि।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBhakti rasa textsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q86.भासस्य त्रयोदशनाटकानामन्वेषणं कः कृतवान् ?
- Aआचार्यः बी. वेंकटाचलम्
- Bबालगङ्गाधरतिलकः
- Cआचार्यबद्रीनाथशुक्लः
- Dटी. गणपतिशास्त्री
Show answer
Concept: In 1909–1912 Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri discovered 13 plays of Bhasa in Kerala and published them in the Trivandrum Sanskrit Series.
- They include Svapnavasavadatta, Pratijnayaugandharayana, Charudatta, Urubhanga etc.
Short trick: 1909, Trivandrum – Ganapati Shastri.
अवधारणा: 1909 ई. में म. म. टी. गणपतिशास्त्री ने केरल में भास के 13 नाटक खोजे और त्रिवेन्द्रम संस्कृत सीरीज़ में प्रकाशित किए।
- जैसे – स्वप्नवासवदत्त, प्रतिज्ञायौगन्धरायण, चारुदत्त, ऊरुभङ्ग।
याद रखें: 1909 – गणपतिशास्त्री।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritBhasa – discoveryUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q87.गिरनाराभि लेखानुसारेण प्रचण्डजलप्लावनमुञ्झावाताभ्यां सुदर्शनतटाकः कस्मिन् वर्षे भग्नः जातः ?
- Aसप्ततितमे
- Bएकसप्ततितमे
- Cद्विसप्ततितमे
- Dत्रिसप्ततितमे
Show answer
Concept: Rudradaman’s Junagadh (Girnar) inscription: varṣe dvisaptatitame (year 72, Shaka era ≈ 150 CE) heavy rain and storm breached the Sudarshana lake.
- It was repaired by his minister Suvishakha; the lake was built by Chandragupta Maurya’s governor Pushyagupta.
Short trick: 72 – Sudarshana breach.
अवधारणा: रुद्रदामन् के गिरनार अभिलेख में – “वर्षे द्विसप्ततितमे” (शक संवत् 72 ≈ 150 ई.) अतिवृष्टि व झंझावात से सुदर्शन झील टूटी।
- अमात्य सुविशाख ने मरम्मत कराई; झील पुष्यगुप्त (चन्द्रगुप्त मौर्य) ने बनवाई थी।
याद रखें: 72 – सुदर्शन भंग।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritJunagadh inscription of RudradamanUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q88.कस्य वचो नारिकेलफलसन्निभम् ?
- Aमाघस्य
- Bभारवेः
- Cहर्षस्य
- Dबाणभट्टस्य
Show answer
Concept: Mallinatha: nārikelaphalasammitaṃ vaco bhāraveḥ – Bharavi’s style is hard outside, sweet inside like a coconut.
- Famous praise: “bhāraver arthagauravam”.
Short trick: Bharavi – coconut (hard shell, sweet kernel).
अवधारणा: मल्लिनाथ – “नारिकेलफलसम्मितं वचो भारवेः सपदि तद्विभज्यते”।
- भारवि की शैली बाहर कठोर, भीतर मधुर – “भारवेरर्थगौरवम्”।
याद रखें: भारवि – नारिकेल-पाक।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritPoets – praiseUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q89.‘सतीव योषित्प्रकृतिः सुनिश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि’ इति सूक्तिः कुत्र लभ्यते ?
- Aनैषधीयचरिते
- Bकुमारसम्भवे
- Cरघुवंशे
- Dशिशुपालवधे
Show answer
Concept: Shishupalavadha 1.72 (Magha): Narada tells Krishna that Shishupala’s cruel nature has followed him from births as Hiranyakashipu and Ravana –
- “nature, firm like a chaste wife, follows a man even into other births”.
Short trick: Canto 1 of Magha – Narada on Shishupala.
अवधारणा: माघकृत शिशुपालवध 1.72 – नारद श्रीकृष्ण से कहते हैं कि हिरण्यकशिपु व रावण का स्वभाव शिशुपाल में भी है –
- “सती स्त्री के समान दृढ़ प्रकृति जन्मान्तरों में भी पुरुष का अनुसरण करती है।”
याद रखें: माघ सर्ग 1 – नारद-वचन।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritShishupalavadhaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q90.‘अभ्युक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्’ इत्युक्तिः कं प्रत्युक्ता ?
- Aअर्थं प्रति
- Bव्यर्थं प्रति
- Cधनिनं प्रति
- Dअर्थिनं प्रति
Show answer
Concept: Yajnavalkya 2.9: abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet, abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet.
- It is a rule for the plaintiff (arthī): he must not alter (viprakṛti) what he has stated in the plaint.
- Mitakshara: the arthi should not change his own statement.
Short trick: Arthi (plaintiff) may not change his plaint.
अवधारणा: याज्ञवल्क्य 2.9 – “अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्। अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्॥”
- यह अर्थी (वादी) के लिए नियम है – उसने जो कहा है उसे बदले नहीं।
- मिताक्षरा – अर्थी स्वोक्त का विपर्यास न करे।
याद रखें: अर्थी अपना कथन न बदले।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritYajnavalkya Smriti – vyavaharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q91.मनुस्मृतौ ‘विप्रस्य परमं तपः’ इति किमुक्तमत्र ?
- Aवेदाभ्यासः
- Bयोगः
- Cप्राणायामः
- Dगृहत्यागः
Show answer
Concept: Manu 2.166: vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param ihocyate.
- Manu stresses lifelong Veda study as the supreme austerity of a Brahmin.
Short trick: Brahmin’s tapas = Vedabhyasa.
अवधारणा: मनु 2.166 – “वेदमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्स्यन् द्विजोत्तमः। वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते॥”
- विप्र का परम तप वेदाभ्यास है।
याद रखें: विप्र-तप = वेदाभ्यास।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritManusmriti – Veda studyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q92.आचार्यभामहस्य कृतिरस्ति
- Aकुवलयानन्दः
- Bवक्रोक्तिजीवितम्
- Cकाव्यादर्शः
- Dकाव्यालङ्कारः
Show answer
Concept: Bhamaha – Kavyalankara (6 paricchedas).
- Kuvalayananda – Appayya Dikshita; Vakroktijivita – Kuntaka; Kavyadarsha – Dandin.
Short trick: Bhamaha – Kavyalankara; Rudrata also wrote a Kavyalankara.
अवधारणा: भामह – काव्यालङ्कार (6 परिच्छेद)।
- कुवलयानन्द – अप्पय्य दीक्षित; वक्रोक्तिजीवित – कुन्तक; काव्यादर्श – दण्डी।
याद रखें: भामह – काव्यालङ्कार।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritAlankara textsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q93.त्रिपुटिप्रत्यक्षसिद्धांतस्य प्रवर्तकोऽस्ति
- Aप्रभाकरः
- Bकुमारिलभट्टः
- Cशबरस्वामी
- Dजैमिनिः
Show answer
Concept: Prabhakara’s triputi-pratyaksha: every cognition reveals at once the knower, the known and the knowledge itself (self-luminous).
- Kumarila holds knowledge is inferred (jñātatā), not self-perceived.
Short trick: Triputi – Prabhakara (Guru).
अवधारणा: प्रभाकर का त्रिपुटीप्रत्यक्षवाद – प्रत्येक ज्ञान में ज्ञाता, ज्ञेय और ज्ञान तीनों का एक साथ प्रत्यक्ष।
- कुमारिल ज्ञान को ज्ञातता से अनुमेय मानते हैं।
याद रखें: त्रिपुटी – प्रभाकर।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – triputiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q94.निष्क्रमणसंस्कारः कस्मिन् मासे कर्तव्यः ?
- Aतृतीये
- Bचतुर्थे
- Cषष्ठे
- Dअष्टमे
Show answer
Concept: Manu 2.34: caturthe māsi kartavyaṃ śiśor niṣkramaṇaṃ gṛhāt, ṣaṣṭhe ’nnaprāśanaṃ māsi.
- Nishkramana (first outing) – 4th month; Annaprashana – 6th month.
Short trick: 4th month out, 6th month food.
अवधारणा: मनु 2.34 – “चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात्। षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि…”।
- निष्क्रमण – चौथा मास; अन्नप्राशन – छठा मास।
याद रखें: चौथे में निष्क्रमण, छठे में अन्नप्राशन।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritSamskarasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q95.अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्वभोग्ये
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं सञ्चिनोति । इत्यत्र
अमुना–अयम् इति पदाभ्यां कः उपलक्षितः
- Aवैखानसः
- Bदुष्यन्तः
- Cकण्वः
- Dशार्ङ्गरवः
Show answer
Concept: Abhijnanashakuntalam Act 2 (verse 14): the ascetics say of king Dushyanta – he too lives in the hermitage open to all, and by protecting it gathers tapas daily.
- “Amunā” and “ayam” both point to Dushyanta, called a rajarshi.
Short trick: Royal sage protecting the ashrama = Dushyanta.
अवधारणा: अभिज्ञानशाकुन्तल द्वितीय अंक (श्लोक 14) – तपस्वी दुष्यन्त के विषय में कहते हैं कि इसने भी सर्वभोग्य आश्रम में निवास किया है और रक्षा द्वारा प्रतिदिन तप संचित करता है।
- ‘अमुना’ व ‘अयम्’ – दोनों से दुष्यन्त (राजर्षि) उपलक्षित।
याद रखें: आश्रम-रक्षक राजर्षि – दुष्यन्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritAbhijnanashakuntalamUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q96.दण्डविष्टिकराबाधैः रक्षेदुपहतां कृषिम् ।
स्तेनव्यालविषग्राहैर्व्याधिभिश्च पशुव्रजान्॥
इति पद्यं कुत्र प्राप्यते ?
- Aकौटिल्यार्थशास्त्रे
- Bमनुस्मृतौ
- Cमहाभारते
- Dरामायणे
Show answer
Concept: Arthashastra 2.1 (Janapada-nivesha): the king must protect agriculture from fines, forced labour and taxes, and herds from thieves, beasts, poison, crocodiles and disease.
- Typical Kautilyan administrative verse closing a chapter.
Short trick: Danda–vishti–kara: Kautilya’s fiscal vocabulary.
अवधारणा: अर्थशास्त्र 2.1 (जनपदनिवेश) – राजा दण्ड, विष्टि व कर की पीड़ा से कृषि की तथा चोर, हिंस्र पशु, विष, ग्राह व रोग से पशुओं की रक्षा करे।
- अध्याय के अन्त का कौटिलीय श्लोक।
याद रखें: दण्ड-विष्टि-कर – कौटिल्य की शब्दावली।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – agricultureUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q97.‘स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः’ इति पद्यांशः कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?
- Aमहाभारते
- Bयाज्ञवल्क्यस्मृतौ
- Cमनुस्मृतौ
- Dरामायणे
Show answer
Concept: Manu 2.168: yo ’nadhītya dvijo vedam anyatra kurute śramam, sa jīvann eva śūdratvam āśu gacchati sānvayaḥ.
- Follows 2.166 (vedābhyāso hi viprasya tapaḥ).
Short trick: Manu ch. 2 – Veda study verses 166–168.
अवधारणा: मनु 2.168 – “योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम्। स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः॥”
- यह 2.166 (वेदाभ्यासो हि विप्रस्य…) के बाद आता है।
याद रखें: मनु अ. 2 – वेदाध्ययन-प्रशंसा।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritManusmriti – Veda studyUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q98.‘पुराण’ इति शब्दे प्रत्ययः अस्ति
- Aट्युः
- Bल्युट्
- Cट्युट्
- Dण्वुल्
Show answer
Concept: “sāyaṃcira-prāhṇe-pragey-avyayebhyaṣ ṭyu-ṭyulau tuṭ ca” (4.3.23): purā + ṭyu (+ tuṭ) → purātana.
- By nipātana in “purāṇaproktesu brāhmaṇakalpeṣu” (4.3.105), ṭyu is added without tuṭ → purā + ana → purāṇa.
Short trick: Purātana and purāṇa – both from ṭyu.
अवधारणा: “सायंचिरंप्राह्णेप्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्युट्युलौ तुट् च” (4.3.23) – पुरा + ट्यु + तुट् = पुरातन।
- “पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु” (4.3.105) में निपातन से तुट् के अभाव में पुरा + ट्यु (अन) = पुराण।
याद रखें: पुरातन व पुराण – दोनों ट्यु से।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritTaddhita – ṭyuUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q99.अधिकरणानां संख्या का कौटिल्यार्थशास्त्रे ?
- Aपञ्च
- Bसप्त
- Cदश
- Dपञ्चदश
Show answer
Concept: Kautilya’s Arthashastra: 15 adhikaranas, 150 adhyayas, 180 prakaranas, about 6000 shlokas (granthas).
- It opens with Vinayadhikarika and ends with Tantrayukti.
Short trick: 15 – 150 – 180 – 6000.
अवधारणा: कौटिलीय अर्थशास्त्र – 15 अधिकरण, 150 अध्याय, 180 प्रकरण, लगभग 6000 श्लोक।
- प्रथम – विनयाधिकारिक, अन्तिम – तन्त्रयुक्ति।
याद रखें: 15-150-180-6000।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – structureUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q100.राजमण्डलस्य कति प्रकृतयः सन्ति ?
- Aद्वादश
- Bसप्त
- Cअष्ट
- Dपञ्च
Show answer
Concept: Kautilya’s rajamandala has 12 kings (rāja-prakṛtis): vijigishu, ari, mitra, arimitra, mitramitra, arimitramitra, parshnigraha, akranda, parshnigrahasara, akrandasara, madhyama, udasina.
- Each has 5 dravya-prakritis (amatya etc.) → 12 + 60 = 72 prakritis in all.
- “Seven” is the saptanga of a single state, not of the mandala.
Short trick: Mandala = 12 kings (72 with their elements).
अवधारणा: कौटिल्य के राजमण्डल में 12 राजप्रकृतियाँ – विजिगीषु, अरि, मित्र, अरिमित्र, मित्रमित्र, अरिमित्रमित्र, पार्ष्णिग्राह, आक्रन्द, पार्ष्णिग्राहासार, आक्रन्दासार, मध्यम, उदासीन।
- प्रत्येक की 5 द्रव्यप्रकृतियाँ → कुल 72।
- ‘सात’ एक राज्य के सप्ताङ्ग हैं।
याद रखें: मण्डल = 12 राजा।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritArthashastra – mandala theoryUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1