UPHESC Assistant Professor Sanskrit · 100 questions

UPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 PYQs

Real previous year questions, subject-wise. Try the question, then open the answer and the explanation in Hindi & English – free, no login.

Courses – airGurukul

100 questions.

Q61.
‘विद्वान्’ इति पदे कः प्रत्ययः ?
  1. Aकानच्
  2. Bशानच्
  3. Cशतृ
  4. Dक्वसुः
Show answer

Concept: Vidvān is a present participle of √vid (to know): vid + śatṛ, and by Pāṇini 7.1.36 “videḥ śaturvasuḥ” the śatṛ after vid is replaced by the substitute vasu.

  1. vid + śatṛ → vid + vas (vasu-ādeśa) → vidvas → nom. sg. vidvān; the meaning is present (“one who knows”).
  2. By sthānivadbhāva the substitute is still treated as śatṛ, so the pratyaya of the word is śatṛ.
  3. Kvasu (3.2.107 “kvasuś ca”) is a different suffix, a substitute of liṭ (past), giving forms with reduplication such as jagmivān, cakṛvān; from vid it would give vividvān. Kānac/śānac give -āna forms.

Short trick: Vidvān = śatṛ with vasu-ādeśa (videḥ śaturvasuḥ), not kvasu.

अवधारणा: विद्वान् √विद् (जानना) का वर्तमानकालिक कृदन्त है: विद् + शतृ; और पाणिनि 7.1.36 “विदेः शतुर्वसुः” से विद् के बाद शतृ के स्थान पर वसु आदेश होता है।

  1. विद् + शतृ → विद् + वस् (वसु-आदेश) → विद्वस् → प्रथमा एकवचन विद्वान्; अर्थ वर्तमान का (“जो जानता है”)।
  2. स्थानिवद्भाव से आदेश भी शतृ ही माना जाता है, अतः इस पद में प्रत्यय शतृ है।
  3. क्वसु (3.2.107 “क्वसुश्च”) अलग प्रत्यय है — लिट् (भूतकाल) का आदेश, जिससे द्वित्व वाले रूप बनते हैं: जग्मिवान्, चकृवान्; विद् से उससे विविद्वान् बनेगा। कानच्/शानच् से आन-अन्त रूप बनते हैं।

याद रखें: विद्वान् = शतृ + वसु-आदेश (विदेः शतुर्वसुः), क्वसु नहीं।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKrit – vasuUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q62.
“हिमवतो गङ्गा प्रभवति” इत्यत्र ‘हिमवतः’ इति पदे केन सूत्रेण अपादानसंज्ञा भवति ?
  1. Aआख्यातोपयोगे
  2. Bअपादाने पञ्चमी
  3. Cभुवः प्रभवः
  4. Dध्रुवमपायेऽपादानम्
Show answer

Concept: “bhuvaḥ prabhavaḥ” (1.4.31): the source of origin of the verb bhū (prabhavati) is apadana.

  1. So Himavat gets apadana-sanjna; then “apādāne pañcamī” (2.3.28) gives the ablative.
  2. Dhruvam apaye is the general rule; the specific one here is 1.4.31.

Short trick: Prabhava (source of a river) → bhuvaḥ prabhavaḥ.

अवधारणा: “भुवः प्रभवः” (1.4.31) – भू धातु के कर्ता का प्रभव (उद्गम-स्थान) अपादान होता है।

  1. अतः हिमवत् की अपादानसंज्ञा, फिर “अपादाने पञ्चमी” से पञ्चमी।
  2. सामान्य सूत्र ध्रुवमपाये, यहाँ विशेष सूत्र 1.4.31।

याद रखें: प्रभव (उद्गम) – भुवः प्रभवः।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKaraka – apadanaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q63.
पाणिनिमते अपादानं कारकं किम् ?
  1. Aसाधकतमम्
  2. Bकर्मणा यमभिप्रैति
  3. Cआधारः
  4. Dध्रुवमपाये
Show answer

Concept: “dhruvam apāye ’pādānam” (1.4.24): the fixed point from which separation takes place is apadana.

  1. Sādhakatamam – karana (1.4.42); karmaṇā yam abhipraiti – sampradana (1.4.32); ādhāraḥ – adhikarana (1.4.45).

Short trick: Separation point = apadana.

अवधारणा: “ध्रुवमपायेऽपादानम्” (1.4.24) – अलगाव में जो ध्रुव (स्थिर) हो, वह अपादान।

  1. साधकतमम् – करण; कर्मणा यमभिप्रैति – सम्प्रदान; आधारः – अधिकरण।

याद रखें: विभाग का ध्रुव = अपादान।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKaraka definitionsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q64.
भाषाया आकृतिमूलक स्वरूपे कस्यापेक्षा भवति ?
  1. Aप्रकृतेः
  2. Bअव्ययस्य
  3. Cनिपातस्य
  4. Dप्रत्ययस्य
Show answer

Concept: Morphological (ākṛtimūlaka) classification groups languages by how affixes (pratyaya) join the base: isolating (ayogātmaka), agglutinating, inflecting (yogātmaka).

  1. So the criterion is the pratyaya and its manner of joining.
  2. Genealogical (pārivārika) classification looks at common origin instead.

Short trick: Shape of language = how suffixes attach.

अवधारणा: आकृतिमूलक वर्गीकरण में देखा जाता है कि प्रत्यय प्रकृति से कैसे जुड़ते हैं – अयोगात्मक, अश्लिष्ट/प्रश्लिष्ट योगात्मक आदि।

  1. अतः यहाँ प्रत्यय की अपेक्षा है।
  2. पारिवारिक वर्गीकरण उद्गम पर आधारित है।

याद रखें: आकृति = प्रत्यय-योग का ढंग।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLinguistics – morphological classificationUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q65.
भावविकारेषु परिगणितं नास्ति
  1. Aजायते
  2. Bवर्धते
  3. Cसंहरते
  4. Dविपरिणमते
Show answer

Concept: Nirukta 1.2 (Varshyayani): ṣaḍ bhāvavikārā bhavantīti vārṣyāyaṇiḥ – jāyate, asti, vipariṇamate, vardhate, apakṣīyate, vinaśyatīti.

  1. Samharate is not in the list.

Short trick: Born–is–changes–grows–decays–perishes.

अवधारणा: निरुक्त 1.2 – “षड् भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः – जायते, अस्ति, विपरिणमते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यति।”

  1. ‘संहरते’ इनमें नहीं।

याद रखें: जायते-अस्ति-विपरिणमते-वर्धते-अपक्षीयते-विनश्यति।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta – six bhava-vikarasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q66.
कात्यायनस्य अपरं नाम किम् ?
  1. Aवररुचिः
  2. Bवामनजयादित्यः
  3. Cअनुभूतिस्वरूपः
  4. Dकैयटः
Show answer

Concept: Katyayana, author of the varttikas on Panini, is traditionally identified with Vararuchi.

  1. Vamana–Jayaditya – Kashika; Anubhutisvarupa – Sarasvata-prakriya; Kaiyata – Pradipa on Mahabhashya.

Short trick: Munitraya: Panini – Katyayana (Vararuchi) – Patanjali.

अवधारणा: पाणिनि-सूत्रों पर वार्त्तिककार कात्यायन का दूसरा नाम वररुचि है।

  1. वामन-जयादित्य – काशिका; अनुभूतिस्वरूप – सारस्वत-प्रक्रिया; कैयट – महाभाष्य-प्रदीप।

याद रखें: मुनित्रय – पाणिनि, कात्यायन (वररुचि), पतञ्जलि।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVyakarana – MunitrayaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q67.
ग्रिमनियमानुसारेण घोषमहाप्राणस्य परिवर्तितं रूपम्
  1. Aअघोष–महाप्राणाः
  2. Bअघोष–अल्पप्राणाः
  3. Cसंघर्षि–अघोष महाप्राणाः
  4. Dघोष–अल्पप्राणाः
Show answer

Concept: Grimm’s law (first Germanic sound shift) has three parts:

  1. voiced aspirates bh, dh, gh → voiced unaspirated b, d, g (e.g. Skt. bhrātṛ → Eng. brother)
  2. voiced b, d, g → voiceless p, t, k; voiceless p, t, k → fricatives f, θ, h.

Short trick: Ghosha-mahaprana loses only aspiration.

अवधारणा: ग्रिम-नियम के तीन अंश –

  1. घोष महाप्राण (भ, ध, घ) → घोष अल्पप्राण (ब, द, ग) – भ्रातृ → brother
  2. घोष अल्पप्राण → अघोष अल्पप्राण; अघोष अल्पप्राण → संघर्षी।

याद रखें: घोष-महाप्राण का केवल प्राण घटता है।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritGrimm’s lawUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q68.
‘शताद् बद्धः’ इत्यत्र किं सूत्रं प्रवर्तते ?
  1. Aप्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्
  2. Bपञ्चम्यपाङ्परिभिः
  3. Cविभाषा गुणेऽस्त्रियाम्
  4. Dअकर्तर्यृणे पञ्चमी
Show answer

Concept: “akartary ṛṇe pañcamī” (2.3.24): a debt that is the cause (hetu) but not the agent takes the ablative.

  1. Śatād baddhaḥ = bound because of (a debt of) a hundred.
  2. Vibhāṣā guṇe ’striyām is for qualities (jāḍyād baddhaḥ).

Short trick: Debt as cause → pañcamī.

अवधारणा: “अकर्तर्यृणे पञ्चमी” (2.3.24) – कर्ता से भिन्न हेतुभूत ऋण में पञ्चमी।

  1. शताद् बद्धः = सौ (के ऋण) के कारण बँधा।
  2. “विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्” गुणवाचक हेतु के लिए (जाड्याद् बद्धः)।

याद रखें: हेतुभूत ऋण → पञ्चमी।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVibhakti – ablative of causeUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q69.
‘ओत्’ इति सूत्रेण संज्ञा भवति
  1. Aअपृक्तः
  2. Bगतिः
  3. Cविभाषा
  4. Dप्रगृह्यः
Show answer

Concept: “ot” (1.1.15): a nipāta ending in o is pragṛhya (e.g. aho īśāḥ).

  1. It falls in the pragṛhya section 1.1.11–19 (īdūded dvivacanaṃ pragṛhyam…).
  2. Pragṛhya vowels are not subject to sandhi (plutapragṛhyā aci nityam).

Short trick: 1.1.11–19 = pragrihya sutras.

अवधारणा: “ओत्” (1.1.15) – ओकारान्त निपात प्रगृह्य होता है (अहो ईशाः)।

  1. प्रगृह्य-प्रकरण 1.1.11–19 (ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम्…)।
  2. प्रगृह्य स्वर में सन्धि नहीं होती।

याद रखें: 1.1.11–19 – प्रगृह्य।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritPragrihyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q70.
ङीप्–प्रत्ययान्तं पदमस्ति
  1. Aकुमारी
  2. Bदाक्षी
  3. Cकठी
  4. Dइन्द्राणी
Show answer

Concept: Kumārī: “vayasi prathame” (4.1.20) → ṅīp.

  1. Dākṣī – “ito manuṣyajāteḥ” → ṅīṣ; Kaṭhī – “jāter astrīviṣayād…” → ṅīṣ; Indrāṇī – “indravaruṇa…” → ṅīṣ + ānuk.

Short trick: Age (vayas) words → ṅīp: kumārī, kiśorī.

अवधारणा: कुमारी – “वयसि प्रथमे” (4.1.20) से ङीप्।

  1. दाक्षी – “इतो मनुष्यजातेः” से ङीष्; कठी – “जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्” से ङीष्; इन्द्राणी – “इन्द्रवरुण…” से ङीष् व आनुक्।

याद रखें: वयोवाचक → ङीप् (कुमारी)।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – ṅīpUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q71.
‘धिग्’ इति योगे का विभक्तिर्भवति ?
  1. Aचतुर्थी
  2. Bद्वितीया
  3. Cप्रथमा
  4. Dतृतीया
Show answer

Concept: Varttika: ubhasarvatasoḥ kāryā dhigupary-ādiṣu triṣu, dvitīyāmreḍitānteṣu tato ’nyatrāpi dṛśyate.

  1. So dhik takes the accusative: dhik kṛṣṇābhaktam.

Short trick: Dhik + dvitīyā.

अवधारणा: वार्त्तिक – “उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु…”।

  1. धिक् के योग में द्वितीया – धिक् कृष्णाभक्तम्।

याद रखें: धिक् – द्वितीया।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritUpapada vibhaktiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q72.
‘युवतिः’ इति पदे कः स्त्रीप्रत्ययः ?
  1. Aक्तिन्
  2. Bक्तिच्
  3. Cतिः
  4. Dतिप्
Show answer

Concept: “yūnas tiḥ” (4.1.77): yuvan + ti → yuvatiḥ (feminine taddhita).

  1. Ktin forms abstract nouns (kṛtiḥ); ktic is for names/blessings; tip is a verb ending.

Short trick: Yuvan → yuvati by “yūnas tiḥ”.

अवधारणा: “यूनस्तिः” (4.1.77) – युवन् + ति = युवतिः।

  1. क्तिन् भाववाचक (कृतिः), क्तिच् संज्ञा/आशीर्वाद, तिप् तिङ् प्रत्यय।

याद रखें: यूनस्तिः – युवतिः।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – tiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q73.
अन्विताभिधानसिद्धान्तस्य प्रवर्तकः अस्ति
  1. Aकुमारिलभट्टः
  2. Bमुकुलभट्टः
  3. Cमहिमभट्टः
  4. Dप्रभाकरः
Show answer

Concept: Anvitābhidhāna (words convey meaning already connected) – Prabhakara Mishra.

  1. Abhihitānvaya (word-meanings first, then connected) – Kumarila Bhatta.
  2. Mukula and Mahima Bhatta are poeticians.

Short trick: P-P: Prabhakara – Anvitabhidhana.

अवधारणा: अन्विताभिधानवाद – प्रभाकर (गुरु मत)।

  1. अभिहितान्वयवाद – कुमारिलभट्ट।
  2. मुकुल व महिमभट्ट काव्यशास्त्री हैं।

याद रखें: प्रभाकर – अन्विताभिधान; कुमारिल – अभिहितान्वय।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – sentence meaningUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q74.
‘वाक्यं रसात्मकं काव्यम्’ इति केनोक्तं काव्यलक्षणम् ?
  1. Aपण्डितराजजगन्नाथेन
  2. Bआचार्यविश्वनाथेन
  3. Cआचार्यमम्मटेन
  4. Dआचार्यकुन्तकेन
Show answer

Concept: Sahityadarpana 1.3 – Vishvanatha: vākyaṃ rasātmakaṃ kāvyam.

  1. Jagannatha: ramaṇīyārthapratipādakaḥ śabdaḥ kāvyam; Mammata: tad adoṣau śabdārthau…; Kuntaka: vakrokti is the life of poetry.

Short trick: Vishvanatha – rasa; Jagannatha – ramaniya.

अवधारणा: साहित्यदर्पण 1.3 – विश्वनाथ: “वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”।

  1. जगन्नाथ – रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्; मम्मट – तददोषौ शब्दार्थौ…; कुन्तक – वक्रोक्ति।

याद रखें: विश्वनाथ – रसात्मक वाक्य।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDefinitions of kavyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q75.
किरातार्जुनीयस्य प्रथमसर्गस्य प्रथमपद्ये किं छन्दः ?
  1. Aशिखरिणी
  2. Bउपेन्द्रवज्रा
  3. Cवंशस्थम्
  4. Dइन्द्रवज्रा
Show answer

Concept: Canto 1 of Kiratarjuniya (śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīm…) is in vaṃśastha.

  1. Vaṃśastha: ja-ta-ja-ra (12 syllables) – “jatau tu vaṃśastham udīritaṃ jarau”.

Short trick: Kirata canto 1 = vamshastha.

अवधारणा: किरातार्जुनीय का प्रथम सर्ग (“श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनीम्…”) वंशस्थ छन्द में है।

  1. वंशस्थ – ज त ज र (12 वर्ण) – “जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ”।

याद रखें: किरात सर्ग 1 – वंशस्थ।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKiratarjuniya – metreUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q76.
वेणीसंहारे दुर्योधनस्य भार्या काऽस्ति ?
  1. Aसानुमती
  2. Bबुद्धिमती
  3. Cप्रजावती
  4. Dभानुमती
Show answer

Concept: In Bhatta Narayana’s Venisamhara, Duryodhana’s queen is Bhanumati (Act 2 – her dream).

  1. Sanumati is an apsaras in Shakuntala.

Short trick: Act 2 – Bhanumati’s bad dream.

अवधारणा: भट्टनारायणकृत वेणीसंहार में दुर्योधन की पत्नी भानुमती है (द्वितीय अंक – स्वप्न-प्रसंग)।

  1. सानुमती शाकुन्तल की अप्सरा है।

याद रखें: वेणीसंहार अंक 2 – भानुमती।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVenisamharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q77.
रसनिष्पत्तौ अनुमितिवादः सिद्धान्तः कस्य ?
  1. Aभट्टलोल्लटस्य
  2. Bभट्टनायकस्य
  3. Cशङ्कुकस्य
  4. Dअभिनवगुप्तस्य
Show answer

Concept: Lollata – utpattivada; Shankuka – anumitivada; Bhatta Nayaka – bhuktivada; Abhinavagupta – abhivyaktivada.

  1. Shankuka uses the “chitraturaga-nyaya” – rasa is inferred in the actor.

Short trick: L-U, S-A, N-B, A-A (Utpatti, Anumiti, Bhukti, Abhivyakti).

अवधारणा: लोल्लट – उत्पत्तिवाद; शङ्कुक – अनुमितिवाद; भट्टनायक – भुक्तिवाद; अभिनवगुप्त – अभिव्यक्तिवाद।

  1. शङ्कुक – चित्रतुरगन्याय।

याद रखें: उत्पत्ति-अनुमिति-भुक्ति-अभिव्यक्ति।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRasa-nishpatti theoriesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q78.
‘आयुरेवेदम्’ इत्यत्र का लक्षणा ?
  1. Aसारोपाशुद्धोपचारलक्षणा
  2. Bसाध्यवसानालक्षणा
  3. Cसारोपा–गौणोपचारलक्षणा
  4. Dसाध्यवसाना गौणोपचारलक्षणा
Show answer

Concept: Standard examples: gaur vāhīkaḥ – gauṇī sāropā; gaur ayam – gauṇī sādhyavasānā; āyur ghṛtam – śuddhā sāropā; āyur evedam – śuddhā sādhyavasānā.

  1. Relation is cause–effect (not similarity) → śuddhā, so C and D are wrong.
  2. Only the visayi (āyuḥ) is expressed; the visaya (ghee) is swallowed → sādhyavasānā.

Short trick: Sāropā names both; sādhyavasānā names only the superimposed.

अवधारणा: प्रसिद्ध उदाहरण – गौर्वाहीकः (गौणी सारोपा), गौरयम् (गौणी साध्यवसाना), आयुर्घृतम् (शुद्धा सारोपा), आयुरेवेदम् (शुद्धा साध्यवसाना)।

  1. कार्य-कारण सम्बन्ध है, सादृश्य नहीं → शुद्धा; अतः C, D अशुद्ध।
  2. केवल विषयी (आयु) कथित, विषय (घृत) निगीर्ण → साध्यवसाना।

याद रखें: सारोपा – दोनों कथित; साध्यवसाना – विषय निगीर्ण।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLakshana – typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q79.
रामायणे मुख्यो रसः अस्ति
  1. Aअद्भुतः
  2. Bश्रृङ्गारः
  3. Cशान्तः
  4. Dकरुणः
Show answer

Concept: The Ramayana arose from Valmiki’s grief at the krauncha’s death: śokaḥ ślokatvam āgataḥ.

  1. Anandavardhana: rāmāyaṇe hi karuṇo rasaḥ svayam ādikavinā sūtritaḥ.
  2. (Mahabharata’s principal rasa is shanta.)

Short trick: Ramayana – karuna, Mahabharata – shanta.

अवधारणा: क्रौञ्चवध से वाल्मीकि का शोक श्लोक बना – “शोकः श्लोकत्वमागतः”।

  1. आनन्दवर्धन – “रामायणे हि करुणो रसः स्वयमादिकविना सूत्रितः”।
  2. (महाभारत में शान्त रस प्रधान।)

याद रखें: रामायण – करुण, महाभारत – शान्त।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRamayana – rasaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q80.
‘शतसाहस्रीसंहिता’ इति नाम्ना प्रसिद्धो ग्रन्थोऽस्ति
  1. Aरघुवंशम्
  2. Bरामायणम्
  3. Cनैषधीयचरितम्
  4. Dमहाभारतम्
Show answer

Concept: Mahabharata grew from Jaya (8,800) → Bharata (24,000) → Mahabharata/Shatasahasri Samhita (~1,00,000 verses).

  1. The Ramayana has about 24,000 verses (chaturvimshati-sahasri).

Short trick: Shata-sahasri = 1 lakh verses = Mahabharata.

अवधारणा: महाभारत – जय (8800) → भारत (24000) → महाभारत/शतसाहस्री संहिता (लगभग एक लाख श्लोक)।

  1. रामायण चतुर्विंशतिसाहस्री (24000) है।

याद रखें: शतसाहस्री = लक्ष-श्लोक = महाभारत।

UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMahabharata – namesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1