Q61.‘विद्वान्’ इति पदे कः प्रत्ययः ?
- Aकानच्
- Bशानच्
- Cशतृ
- Dक्वसुः
Show answer
Concept: Vidvān is a present participle of √vid (to know): vid + śatṛ, and by Pāṇini 7.1.36 “videḥ śaturvasuḥ” the śatṛ after vid is replaced by the substitute vasu.
- vid + śatṛ → vid + vas (vasu-ādeśa) → vidvas → nom. sg. vidvān; the meaning is present (“one who knows”).
- By sthānivadbhāva the substitute is still treated as śatṛ, so the pratyaya of the word is śatṛ.
- Kvasu (3.2.107 “kvasuś ca”) is a different suffix, a substitute of liṭ (past), giving forms with reduplication such as jagmivān, cakṛvān; from vid it would give vividvān. Kānac/śānac give -āna forms.
Short trick: Vidvān = śatṛ with vasu-ādeśa (videḥ śaturvasuḥ), not kvasu.
अवधारणा: विद्वान् √विद् (जानना) का वर्तमानकालिक कृदन्त है: विद् + शतृ; और पाणिनि 7.1.36 “विदेः शतुर्वसुः” से विद् के बाद शतृ के स्थान पर वसु आदेश होता है।
- विद् + शतृ → विद् + वस् (वसु-आदेश) → विद्वस् → प्रथमा एकवचन विद्वान्; अर्थ वर्तमान का (“जो जानता है”)।
- स्थानिवद्भाव से आदेश भी शतृ ही माना जाता है, अतः इस पद में प्रत्यय शतृ है।
- क्वसु (3.2.107 “क्वसुश्च”) अलग प्रत्यय है — लिट् (भूतकाल) का आदेश, जिससे द्वित्व वाले रूप बनते हैं: जग्मिवान्, चकृवान्; विद् से उससे विविद्वान् बनेगा। कानच्/शानच् से आन-अन्त रूप बनते हैं।
याद रखें: विद्वान् = शतृ + वसु-आदेश (विदेः शतुर्वसुः), क्वसु नहीं।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKrit – vasuUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q62.“हिमवतो गङ्गा प्रभवति” इत्यत्र ‘हिमवतः’ इति पदे केन सूत्रेण अपादानसंज्ञा भवति ?
- Aआख्यातोपयोगे
- Bअपादाने पञ्चमी
- Cभुवः प्रभवः
- Dध्रुवमपायेऽपादानम्
Show answer
Concept: “bhuvaḥ prabhavaḥ” (1.4.31): the source of origin of the verb bhū (prabhavati) is apadana.
- So Himavat gets apadana-sanjna; then “apādāne pañcamī” (2.3.28) gives the ablative.
- Dhruvam apaye is the general rule; the specific one here is 1.4.31.
Short trick: Prabhava (source of a river) → bhuvaḥ prabhavaḥ.
अवधारणा: “भुवः प्रभवः” (1.4.31) – भू धातु के कर्ता का प्रभव (उद्गम-स्थान) अपादान होता है।
- अतः हिमवत् की अपादानसंज्ञा, फिर “अपादाने पञ्चमी” से पञ्चमी।
- सामान्य सूत्र ध्रुवमपाये, यहाँ विशेष सूत्र 1.4.31।
याद रखें: प्रभव (उद्गम) – भुवः प्रभवः।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKaraka – apadanaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q63.पाणिनिमते अपादानं कारकं किम् ?
- Aसाधकतमम्
- Bकर्मणा यमभिप्रैति
- Cआधारः
- Dध्रुवमपाये
Show answer
Concept: “dhruvam apāye ’pādānam” (1.4.24): the fixed point from which separation takes place is apadana.
- Sādhakatamam – karana (1.4.42); karmaṇā yam abhipraiti – sampradana (1.4.32); ādhāraḥ – adhikarana (1.4.45).
Short trick: Separation point = apadana.
अवधारणा: “ध्रुवमपायेऽपादानम्” (1.4.24) – अलगाव में जो ध्रुव (स्थिर) हो, वह अपादान।
- साधकतमम् – करण; कर्मणा यमभिप्रैति – सम्प्रदान; आधारः – अधिकरण।
याद रखें: विभाग का ध्रुव = अपादान।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKaraka definitionsUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q64.भाषाया आकृतिमूलक स्वरूपे कस्यापेक्षा भवति ?
- Aप्रकृतेः
- Bअव्ययस्य
- Cनिपातस्य
- Dप्रत्ययस्य
Show answer
Concept: Morphological (ākṛtimūlaka) classification groups languages by how affixes (pratyaya) join the base: isolating (ayogātmaka), agglutinating, inflecting (yogātmaka).
- So the criterion is the pratyaya and its manner of joining.
- Genealogical (pārivārika) classification looks at common origin instead.
Short trick: Shape of language = how suffixes attach.
अवधारणा: आकृतिमूलक वर्गीकरण में देखा जाता है कि प्रत्यय प्रकृति से कैसे जुड़ते हैं – अयोगात्मक, अश्लिष्ट/प्रश्लिष्ट योगात्मक आदि।
- अतः यहाँ प्रत्यय की अपेक्षा है।
- पारिवारिक वर्गीकरण उद्गम पर आधारित है।
याद रखें: आकृति = प्रत्यय-योग का ढंग।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLinguistics – morphological classificationUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q65.भावविकारेषु परिगणितं नास्ति
- Aजायते
- Bवर्धते
- Cसंहरते
- Dविपरिणमते
Show answer
Concept: Nirukta 1.2 (Varshyayani): ṣaḍ bhāvavikārā bhavantīti vārṣyāyaṇiḥ – jāyate, asti, vipariṇamate, vardhate, apakṣīyate, vinaśyatīti.
- Samharate is not in the list.
Short trick: Born–is–changes–grows–decays–perishes.
अवधारणा: निरुक्त 1.2 – “षड् भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः – जायते, अस्ति, विपरिणमते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यति।”
- ‘संहरते’ इनमें नहीं।
याद रखें: जायते-अस्ति-विपरिणमते-वर्धते-अपक्षीयते-विनश्यति।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritNirukta – six bhava-vikarasUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q66.कात्यायनस्य अपरं नाम किम् ?
- Aवररुचिः
- Bवामनजयादित्यः
- Cअनुभूतिस्वरूपः
- Dकैयटः
Show answer
Concept: Katyayana, author of the varttikas on Panini, is traditionally identified with Vararuchi.
- Vamana–Jayaditya – Kashika; Anubhutisvarupa – Sarasvata-prakriya; Kaiyata – Pradipa on Mahabhashya.
Short trick: Munitraya: Panini – Katyayana (Vararuchi) – Patanjali.
अवधारणा: पाणिनि-सूत्रों पर वार्त्तिककार कात्यायन का दूसरा नाम वररुचि है।
- वामन-जयादित्य – काशिका; अनुभूतिस्वरूप – सारस्वत-प्रक्रिया; कैयट – महाभाष्य-प्रदीप।
याद रखें: मुनित्रय – पाणिनि, कात्यायन (वररुचि), पतञ्जलि।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVyakarana – MunitrayaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q67.ग्रिमनियमानुसारेण घोषमहाप्राणस्य परिवर्तितं रूपम्
- Aअघोष–महाप्राणाः
- Bअघोष–अल्पप्राणाः
- Cसंघर्षि–अघोष महाप्राणाः
- Dघोष–अल्पप्राणाः
Show answer
Concept: Grimm’s law (first Germanic sound shift) has three parts:
- voiced aspirates bh, dh, gh → voiced unaspirated b, d, g (e.g. Skt. bhrātṛ → Eng. brother)
- voiced b, d, g → voiceless p, t, k; voiceless p, t, k → fricatives f, θ, h.
Short trick: Ghosha-mahaprana loses only aspiration.
अवधारणा: ग्रिम-नियम के तीन अंश –
- घोष महाप्राण (भ, ध, घ) → घोष अल्पप्राण (ब, द, ग) – भ्रातृ → brother
- घोष अल्पप्राण → अघोष अल्पप्राण; अघोष अल्पप्राण → संघर्षी।
याद रखें: घोष-महाप्राण का केवल प्राण घटता है।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritGrimm’s lawUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q68.‘शताद् बद्धः’ इत्यत्र किं सूत्रं प्रवर्तते ?
- Aप्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्
- Bपञ्चम्यपाङ्परिभिः
- Cविभाषा गुणेऽस्त्रियाम्
- Dअकर्तर्यृणे पञ्चमी
Show answer
Concept: “akartary ṛṇe pañcamī” (2.3.24): a debt that is the cause (hetu) but not the agent takes the ablative.
- Śatād baddhaḥ = bound because of (a debt of) a hundred.
- Vibhāṣā guṇe ’striyām is for qualities (jāḍyād baddhaḥ).
Short trick: Debt as cause → pañcamī.
अवधारणा: “अकर्तर्यृणे पञ्चमी” (2.3.24) – कर्ता से भिन्न हेतुभूत ऋण में पञ्चमी।
- शताद् बद्धः = सौ (के ऋण) के कारण बँधा।
- “विभाषा गुणेऽस्त्रियाम्” गुणवाचक हेतु के लिए (जाड्याद् बद्धः)।
याद रखें: हेतुभूत ऋण → पञ्चमी।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVibhakti – ablative of causeUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q69.‘ओत्’ इति सूत्रेण संज्ञा भवति
- Aअपृक्तः
- Bगतिः
- Cविभाषा
- Dप्रगृह्यः
Show answer
Concept: “ot” (1.1.15): a nipāta ending in o is pragṛhya (e.g. aho īśāḥ).
- It falls in the pragṛhya section 1.1.11–19 (īdūded dvivacanaṃ pragṛhyam…).
- Pragṛhya vowels are not subject to sandhi (plutapragṛhyā aci nityam).
Short trick: 1.1.11–19 = pragrihya sutras.
अवधारणा: “ओत्” (1.1.15) – ओकारान्त निपात प्रगृह्य होता है (अहो ईशाः)।
- प्रगृह्य-प्रकरण 1.1.11–19 (ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम्…)।
- प्रगृह्य स्वर में सन्धि नहीं होती।
याद रखें: 1.1.11–19 – प्रगृह्य।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritPragrihyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q70.ङीप्–प्रत्ययान्तं पदमस्ति
- Aकुमारी
- Bदाक्षी
- Cकठी
- Dइन्द्राणी
Show answer
Concept: Kumārī: “vayasi prathame” (4.1.20) → ṅīp.
- Dākṣī – “ito manuṣyajāteḥ” → ṅīṣ; Kaṭhī – “jāter astrīviṣayād…” → ṅīṣ; Indrāṇī – “indravaruṇa…” → ṅīṣ + ānuk.
Short trick: Age (vayas) words → ṅīp: kumārī, kiśorī.
अवधारणा: कुमारी – “वयसि प्रथमे” (4.1.20) से ङीप्।
- दाक्षी – “इतो मनुष्यजातेः” से ङीष्; कठी – “जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्” से ङीष्; इन्द्राणी – “इन्द्रवरुण…” से ङीष् व आनुक्।
याद रखें: वयोवाचक → ङीप् (कुमारी)।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – ṅīpUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q71.‘धिग्’ इति योगे का विभक्तिर्भवति ?
- Aचतुर्थी
- Bद्वितीया
- Cप्रथमा
- Dतृतीया
Show answer
Concept: Varttika: ubhasarvatasoḥ kāryā dhigupary-ādiṣu triṣu, dvitīyāmreḍitānteṣu tato ’nyatrāpi dṛśyate.
- So dhik takes the accusative: dhik kṛṣṇābhaktam.
Short trick: Dhik + dvitīyā.
अवधारणा: वार्त्तिक – “उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु। द्वितीयाम्रेडितान्तेषु…”।
- धिक् के योग में द्वितीया – धिक् कृष्णाभक्तम्।
याद रखें: धिक् – द्वितीया।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritUpapada vibhaktiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q72.‘युवतिः’ इति पदे कः स्त्रीप्रत्ययः ?
- Aक्तिन्
- Bक्तिच्
- Cतिः
- Dतिप्
Show answer
Concept: “yūnas tiḥ” (4.1.77): yuvan + ti → yuvatiḥ (feminine taddhita).
- Ktin forms abstract nouns (kṛtiḥ); ktic is for names/blessings; tip is a verb ending.
Short trick: Yuvan → yuvati by “yūnas tiḥ”.
अवधारणा: “यूनस्तिः” (4.1.77) – युवन् + ति = युवतिः।
- क्तिन् भाववाचक (कृतिः), क्तिच् संज्ञा/आशीर्वाद, तिप् तिङ् प्रत्यय।
याद रखें: यूनस्तिः – युवतिः।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritStri-pratyaya – tiUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q73.अन्विताभिधानसिद्धान्तस्य प्रवर्तकः अस्ति
- Aकुमारिलभट्टः
- Bमुकुलभट्टः
- Cमहिमभट्टः
- Dप्रभाकरः
Show answer
Concept: Anvitābhidhāna (words convey meaning already connected) – Prabhakara Mishra.
- Abhihitānvaya (word-meanings first, then connected) – Kumarila Bhatta.
- Mukula and Mahima Bhatta are poeticians.
Short trick: P-P: Prabhakara – Anvitabhidhana.
अवधारणा: अन्विताभिधानवाद – प्रभाकर (गुरु मत)।
- अभिहितान्वयवाद – कुमारिलभट्ट।
- मुकुल व महिमभट्ट काव्यशास्त्री हैं।
याद रखें: प्रभाकर – अन्विताभिधान; कुमारिल – अभिहितान्वय।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMimamsa – sentence meaningUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q74.‘वाक्यं रसात्मकं काव्यम्’ इति केनोक्तं काव्यलक्षणम् ?
- Aपण्डितराजजगन्नाथेन
- Bआचार्यविश्वनाथेन
- Cआचार्यमम्मटेन
- Dआचार्यकुन्तकेन
Show answer
Concept: Sahityadarpana 1.3 – Vishvanatha: vākyaṃ rasātmakaṃ kāvyam.
- Jagannatha: ramaṇīyārthapratipādakaḥ śabdaḥ kāvyam; Mammata: tad adoṣau śabdārthau…; Kuntaka: vakrokti is the life of poetry.
Short trick: Vishvanatha – rasa; Jagannatha – ramaniya.
अवधारणा: साहित्यदर्पण 1.3 – विश्वनाथ: “वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”।
- जगन्नाथ – रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्; मम्मट – तददोषौ शब्दार्थौ…; कुन्तक – वक्रोक्ति।
याद रखें: विश्वनाथ – रसात्मक वाक्य।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritDefinitions of kavyaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q75.किरातार्जुनीयस्य प्रथमसर्गस्य प्रथमपद्ये किं छन्दः ?
- Aशिखरिणी
- Bउपेन्द्रवज्रा
- Cवंशस्थम्
- Dइन्द्रवज्रा
Show answer
Concept: Canto 1 of Kiratarjuniya (śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīm…) is in vaṃśastha.
- Vaṃśastha: ja-ta-ja-ra (12 syllables) – “jatau tu vaṃśastham udīritaṃ jarau”.
Short trick: Kirata canto 1 = vamshastha.
अवधारणा: किरातार्जुनीय का प्रथम सर्ग (“श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनीम्…”) वंशस्थ छन्द में है।
- वंशस्थ – ज त ज र (12 वर्ण) – “जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ”।
याद रखें: किरात सर्ग 1 – वंशस्थ।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritKiratarjuniya – metreUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q76.वेणीसंहारे दुर्योधनस्य भार्या काऽस्ति ?
- Aसानुमती
- Bबुद्धिमती
- Cप्रजावती
- Dभानुमती
Show answer
Concept: In Bhatta Narayana’s Venisamhara, Duryodhana’s queen is Bhanumati (Act 2 – her dream).
- Sanumati is an apsaras in Shakuntala.
Short trick: Act 2 – Bhanumati’s bad dream.
अवधारणा: भट्टनारायणकृत वेणीसंहार में दुर्योधन की पत्नी भानुमती है (द्वितीय अंक – स्वप्न-प्रसंग)।
- सानुमती शाकुन्तल की अप्सरा है।
याद रखें: वेणीसंहार अंक 2 – भानुमती।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritVenisamharaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q77.रसनिष्पत्तौ अनुमितिवादः सिद्धान्तः कस्य ?
- Aभट्टलोल्लटस्य
- Bभट्टनायकस्य
- Cशङ्कुकस्य
- Dअभिनवगुप्तस्य
Show answer
Concept: Lollata – utpattivada; Shankuka – anumitivada; Bhatta Nayaka – bhuktivada; Abhinavagupta – abhivyaktivada.
- Shankuka uses the “chitraturaga-nyaya” – rasa is inferred in the actor.
Short trick: L-U, S-A, N-B, A-A (Utpatti, Anumiti, Bhukti, Abhivyakti).
अवधारणा: लोल्लट – उत्पत्तिवाद; शङ्कुक – अनुमितिवाद; भट्टनायक – भुक्तिवाद; अभिनवगुप्त – अभिव्यक्तिवाद।
- शङ्कुक – चित्रतुरगन्याय।
याद रखें: उत्पत्ति-अनुमिति-भुक्ति-अभिव्यक्ति।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRasa-nishpatti theoriesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q78.‘आयुरेवेदम्’ इत्यत्र का लक्षणा ?
- Aसारोपाशुद्धोपचारलक्षणा
- Bसाध्यवसानालक्षणा
- Cसारोपा–गौणोपचारलक्षणा
- Dसाध्यवसाना गौणोपचारलक्षणा
Show answer
Concept: Standard examples: gaur vāhīkaḥ – gauṇī sāropā; gaur ayam – gauṇī sādhyavasānā; āyur ghṛtam – śuddhā sāropā; āyur evedam – śuddhā sādhyavasānā.
- Relation is cause–effect (not similarity) → śuddhā, so C and D are wrong.
- Only the visayi (āyuḥ) is expressed; the visaya (ghee) is swallowed → sādhyavasānā.
Short trick: Sāropā names both; sādhyavasānā names only the superimposed.
अवधारणा: प्रसिद्ध उदाहरण – गौर्वाहीकः (गौणी सारोपा), गौरयम् (गौणी साध्यवसाना), आयुर्घृतम् (शुद्धा सारोपा), आयुरेवेदम् (शुद्धा साध्यवसाना)।
- कार्य-कारण सम्बन्ध है, सादृश्य नहीं → शुद्धा; अतः C, D अशुद्ध।
- केवल विषयी (आयु) कथित, विषय (घृत) निगीर्ण → साध्यवसाना।
याद रखें: सारोपा – दोनों कथित; साध्यवसाना – विषय निगीर्ण।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritLakshana – typesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q79.रामायणे मुख्यो रसः अस्ति
- Aअद्भुतः
- Bश्रृङ्गारः
- Cशान्तः
- Dकरुणः
Show answer
Concept: The Ramayana arose from Valmiki’s grief at the krauncha’s death: śokaḥ ślokatvam āgataḥ.
- Anandavardhana: rāmāyaṇe hi karuṇo rasaḥ svayam ādikavinā sūtritaḥ.
- (Mahabharata’s principal rasa is shanta.)
Short trick: Ramayana – karuna, Mahabharata – shanta.
अवधारणा: क्रौञ्चवध से वाल्मीकि का शोक श्लोक बना – “शोकः श्लोकत्वमागतः”।
- आनन्दवर्धन – “रामायणे हि करुणो रसः स्वयमादिकविना सूत्रितः”।
- (महाभारत में शान्त रस प्रधान।)
याद रखें: रामायण – करुण, महाभारत – शान्त।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritRamayana – rasaUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1
Q80.‘शतसाहस्रीसंहिता’ इति नाम्ना प्रसिद्धो ग्रन्थोऽस्ति
- Aरघुवंशम्
- Bरामायणम्
- Cनैषधीयचरितम्
- Dमहाभारतम्
Show answer
Concept: Mahabharata grew from Jaya (8,800) → Bharata (24,000) → Mahabharata/Shatasahasri Samhita (~1,00,000 verses).
- The Ramayana has about 24,000 verses (chaturvimshati-sahasri).
Short trick: Shata-sahasri = 1 lakh verses = Mahabharata.
अवधारणा: महाभारत – जय (8800) → भारत (24000) → महाभारत/शतसाहस्री संहिता (लगभग एक लाख श्लोक)।
- रामायण चतुर्विंशतिसाहस्री (24000) है।
याद रखें: शतसाहस्री = लक्ष-श्लोक = महाभारत।
UPHESC Assistant Professor SanskritSanskritMahabharata – namesUPHESC Assistant Professor Sanskrit 2025 · 16 Apr Shift 1